Nierfalen: symptomen, oorzaak en behandeling

Last Updated on 21 april 2025 by M.G. Sulman

Bij nierfalen is er sprake van een verminderde nierfunctie. Je nieren functioneren niet meer goed. Ze kunnen hun werk niet meer naar behoren doen, namelijk het afvoeren van afvalstoffen in het bloed. Een plotselinge daling van de nierfunctie wordt acuut nierfalen genoemd. Dit ontwikkelt zich snel gedurende een paar uur of dagen. Acuut nierfalen treft meestal mensen die al ernstig ziek zijn. Vaker treedt nierfalen op als de laatste fase van chronische nierziekte. Dit staat bekend als chronisch nierfalen. Bij chronisch nierfalen werken de nieren lange tijd niet goed. Meestal komt dit door een ziekte zoals nierfilterontsteking (glomerulonefritis), diabetes of (chronische) hoge bloeddruk. Doorgaan wordt nierziekte in verschillende stadia ingedeeld op basis van de glomerulaire filtratiesnelheid (GFR), hetgeen de efficiëntie van de nieren weergeeft. De CKD-stadiëring (Chronic Kidney Disease) is een veelgebruikte classificatie die de progressie van nierziekte beschrijft. Deze stadia variëren van lichte afname van de nierfunctie (stadium 1) tot terminaal nierfalen (stadium 5), elk met specifieke kenmerken, symptomen en behandelingsopties. Bij terminaal nierfalen is dialyse of transplantatie noodzakelijk.

Casus: Nierfalen – het verhaal van Fatima

Fatima is 48 jaar, moeder van drie kinderen en werkt als verpleegkundige in een druk stadsziekenhuis. Ze staat bekend als zorgzaam, onvermoeibaar en altijd klaar voor anderen. Maar de laatste maanden voelt ze zich anders. Moe, opgezwollen enkels, en een misselijkheid die maar niet overgaat. Ze schuift het eerst op stress, drukte en “gewoon een griepje”, maar haar lichaam fluistert iets anders. Wanneer ze eindelijk bloed laat prikken, blijkt haar creatinine torenhoog en haar nierfunctie gedaald tot onder de 15%. Diagnose: ernstig chronisch nierfalen.

De boodschap komt als een klap. Fatima wist wat nierfalen was, ze heeft het tenslotte bij patiënten gezien. Maar dat het haar zou overkomen? Dat besef komt hard aan. Ineens verandert haar leven van diensten draaien en zorgen voor anderen, naar zelf patiënt zijn. Bloeddrukstrak gereguleerd, zoutarm eten, liters water afwegen – en dan die zware woorden: dialyse of transplantatie. Twee opties die haar toekomst plots heel klein en kwetsbaar maken.

Fatima begint met hemodialyse, drie keer per week. Het is zwaar. Ze voelt zich uitgeput, prikkelbaar, en worstelt met het idee dat haar lichaam haar in de steek laat. Toch probeert ze hoop te houden. Haar kinderen geven haar kracht en haar collega’s staan achter haar. Wat haar helpt, is dat haar verhaal nu gehoord wordt – dat ze niet alleen een patiënt is, maar een mens met dromen, met een naam, met een stem.

Nierfalen is niet alleen een medische aandoening – het is een kantelpunt in iemands leven. Fatima’s verhaal laat zien dat achter elk bloedbeeld een mens schuilt. Een moeder, een collega, een vriendin. En ja, het leven met nierfalen vraagt veel. Maar het vraagt ook om moed, om steun, en om de kleine dingen die het leven ondanks alles nog de moeite waard maken – een lach van je kind, een warme kop thee, en het geloof dat morgen beter kan zijn.

Wat is nierfalen?

Je nieren zijn twee harde werkers die dag in, dag uit je bloed filteren, afvalstoffen afvoeren en je vochtbalans strak in de gaten houden – zonder dat jij er iets van merkt. Maar als ze minder goed gaan functioneren, ontstaat er nierfalen. Dat betekent dat je nieren niet meer doen wat ze zouden moeten doen. Ze raken overbelast, uitgeput of beschadigd, en dat voel je uiteindelijk in je hele lijf.

Nierfalen komt vaak als gevolg van andere problemen. Denk aan jarenlang hoge bloeddruk, suikerziekte (diabetes), een nierontsteking of zelfs medicijnen die je nieren stilletjes belasten. Het sluipt erin, vaak zonder duidelijke waarschuwing. En voor je het weet, draait je lichaam op halve kracht terwijl jij je afvraagt waarom je zo moe, misselijk of opgezwollen bent.

Als je nieren falen, blijven afvalstoffen en vocht in je lichaam hangen – alsof je afvoer verstopt zit. Dat kan voor allerlei klachten zorgen, van vermoeidheid tot benauwdheid en jeuk. In ernstige gevallen heb je dialyse nodig of zelfs een niertransplantatie. Daarom: wees lief voor je nieren. Ze vragen niet veel, maar verdienen wél aandacht. Want zolang zij stil hun werk doen, draait de rest van je lijf gewoon door.

Synoniemen

Nierfalen staat ook bekend als nierinsufficiëntie. Men spreekt ook wel over nierschade.

Ligging en functie van nieren

De nieren liggen onder de ribben achter in de buikholte. Ze zijn zo groot als een vuist. Gezonde nieren doen veel belangrijk werk. Ze houden je hele lichaam in balans door:

• het verwijderen van afvalstoffen en extra water uit je lichaam
• helpen bij het maken van rode bloedcellen
• helpen de bloeddruk onder controle te houden

Symptomen van nierfalen

Symptomen van nierfalen kunnen zijn:

• jeukende huid of uitslag
• spierkrampen
• misselijkheid en/of braken
• gebrek aan eetlust
• gezwollen voeten en enkels
• moeheid
• lusteloosheid
• kortademigheid
• vaak minder plassen dan normaal (verminderde urineproductie)¹Maar het kan ook zijn dat je nog normaal kunt plassen.
• schuimende urine
• moeite met inslapen of doorslapen

Oorzaak van nierfalen

Wat is het onderliggend mechanisme?

Bij nierschade zijn de nierfilters beschadigd (kapot). In je nieren wordt het bloed gefilterd. Elke nier bevat een nierbekken aan de onderkant van de nier. Deze bevat grofweg 1 miljoen filtertjes. Als deze nierfilters beschadigd raken dan lekken er eiwitten en bloedcellen naar de urine. Als er nierfilters kapot gaan, dan werken de nieren minder goed. Er blijven daardoor te veel afvalstoffen in het bloed. Je plast minder afvalstoffen uit.

Onderliggende oorzaken

Nierfalen wordt meestal veroorzaakt door een onderliggend gezondheidsprobleem. Dit probleem beschadigt je nieren gedurende vele jaren beetje bij beetje. Het kan hierbij gaan om de volgende aandoeningen:

• diabetes (hoge bloedglucosewaarden zijn schadelijk voor je nieren omdat ze de bloedvaten in de nieren en de nierfilters aantasten)
• hoge bloeddruk (dit heeft effect op de doorstroming van de nieren en zorgt voor een verminderde nierfunctie)
• auto-immuunziekten, zoals lupus en IgA-nefropathie (ook wel: ziekte van Berger)
• genetische ziekten (ziekten doorgegeven door een of beide ouders), zoals polycystische nierziekte (gekenmerkt door de vorming van cysten – met vocht gevulde blaasjes – in beide nieren)
• nefrotisch syndroom (waardoor de nierfilters niet goed meer werken)
• problemen in je urinewegen, zoals nierstenen
• roken, want dit kan de bloedvaten in en naar de nieren beschadigen
• te veel alcohol drinken (als je veel en vaak drinkt kunnen je nieren beschadigt raken)

Deze gezondheidsproblemen leiden niet altijd tot chronische nierproblemen of nierfalen.

Soms kan een nierprobleem dat acuut nierletsel (acuut niertrauma) wordt genoemd, ook nierfalen veroorzaken. Dit is een toestand waarbij een plotseling verlies van de nierfunctie tot stand komt. Dit type nierfalen treedt snel op, binnen enkele dagen tot weken. Het komt het meest voor bij mensen die al in het ziekenhuis zijn opgenomen voor andere gezondheidsproblemen. Het staat ook bekend als acuut nierfalen.

Wat heeft stress te maken met nierfalen?

Je zou denken: stress zit in je hoofd, nierfalen in je lijf. Twee totaal verschillende werelden, toch? Maar nee hoor – je lichaam denkt niet in vakjes. Alles is verbonden. En als jij te lang aan staat, gaan je organen dat voelen. Ook – en misschien wel juist – je nieren. Dit is hoe het zit:

Stress verhoogt je bloeddruk – en hoge bloeddruk sloopt je nieren

Als jij continu gestrest bent, gooit je lijf er extra adrenaline en cortisol tegenaan. Die zorgen dat je hart sneller klopt en je bloeddruk stijgt, klaar voor ‘actie’. Maar als die hoge bloeddruk blijft hangen (weken, maanden, jaren), beschadigt dat je niervaatjes. Alsof je dag in, dag uit te veel druk op een tuinslang zet – die raakt op den duur beschadigd. En hoge bloeddruk is wereldwijd de nummer 2 oorzaak van chronisch nierfalen. Jep, echt.

Chronische stress verhoogt je bloedsuiker – en dat is funest voor je nierfilters

Cortisol zorgt er ook voor dat je bloedsuiker stijgt. Even geen probleem. Maar op lange termijn raakt je insulinehuishouding in de war. En wie op termijn diabetes type 2 ontwikkelt, loopt een grote kans op – jawel – nierschade. Suiker beschadigt namelijk je glomeruli, de superkleine filters in je nieren. Dit wordt dan diabetische nefropathie genoemd: een van de állerbelangrijkste oorzaken van nierfalen.

Stress verstoort je zout- en vochtbalans – en dat maakt je nieren lui of overwerkt

Als jij onder druk staat, gaan je hormonen (zoals ADH en aldosteron) gekke dingen doen. Je kunt vocht vasthouden of juist uitdrogen zonder dat je het doorhebt. Dat betekent extra werk voor je nieren. Soms te veel. En overbelasting leidt – je raadt het al – tot beschadiging op de lange termijn. Zeker als je daarbij weinig drinkt of veel cafeïne of zout gebruikt.

Stress ondermijnt je levensstijl – en dát ondermijnt je nieren

Als je gestrest bent, eet je slechter, slaap je slechter, beweeg je minder, rook je misschien weer, en stel je gezondheidschecks uit. Al die dingen samen maken de perfecte storm voor nierschade. Niet ineens, maar langzaam, stilletjes. En voor je het weet, roept je arts: “Je nierfunctie is gedaald.”

Dus, samengevat?

Chronische stress is als een langzame druppel op je nieren. Eén keer is niet erg. Maar als het maanden of jaren doorgaat? Dan ontstaat er schade.

En die schade kan – als je niets verandert – uitmonden in nierfalen. Geen sciencefiction, maar keiharde biologie.

Onderzoek en diagnose

De arts kan verschillende onderzoeken inzetten om nierfalen te diagnosticeren. Enkele van de meest voorkomende onderzoeken zijn de volgende:

Urineonderzoek

Urineonderzoek om te testen op afwijkingen. Als er eiwit in je urine zit, is dat een aanwijzing dat je nieren niet goed werken.  Bij bepaalde ziektebeelden of onder bepaalde omstandigheden kan er glucose of suiker in de urine worden vastgesteld. De arts kan ook een urinesedimentonderzoek uitvoeren. Deze test bepaalt het sediment (niet opgeloste elementen) in de urine met de hulp van een microscoop

Urinevolumemetingen

Het meten van de urineproductie is een van de eenvoudigste tests om nierfalen te diagnosticeren. De meest opvallende klacht bam nierfalen is de vermindering van de urineproductie. Je gaat plots abnormaal weinig plassen, minder dan 400 ml per dag. Maar het kan ook zijn dat je nog normaal kunt plassen. Het plots volledig uitvallen van het plassen is meestal te wijten aan een verstopping.

Bloedonderzoek

De arts kan bloedonderzoek laten uitvoeren om stoffen te meten die door je nieren worden gefilterd, zoals bloedureumstikstof en creatinine. Een snelle stijging van deze niveaus kan wijzen op acuut nierfalen.

Beeldvormend onderzoek

Beeldvormend onderzoek zoals een echo, een MRI-scan of een CT-scan bieden beelden van de nieren en urinewegen om blokkades of andere problemen te identificeren.

Nierbiopsie

Bij een nierbiopsie wordt er een stukje nierweefsel verwijderd voor onderzoek onder de microscoop. Dit wegnemen van een stukje nierweefsel gebeurt onder plaatselijke verdoving met een lange, speciale naald.

Stadia van chronische nierziekte

Nierziekte wordt ingedeeld in vijf stadia. Deze variëren van zeer mild (stadium 1) tot volledig nierfalen (stadium 5).

CKD-stadiëring

Vaak wordt nierziekte ingedeeld in verschillende stadia volgens het stelsel van de ‘glomerulaire filtratiesnelheid’ (GFR), wat aangeeft hoe efficiënt de nieren werken. De meest gebruikte classificatie is de CKD-stadiëring (Chronic Kidney Disease):

1. Fase 1: GFR boven 90 ml/min:
   • Nierfunctie is verminderd, maar er zijn vaak geen merkbare symptomen.
2. Fase 2: GFR 60-89 ml/min:
   • Milde afname van de nierfunctie; het kan nog steeds asymptomatisch zijn.
3. Fase 3: GFR 30-59 ml/min:
   • Matige afname van de nierfunctie; symptomen kunnen zich manifesteren, maar niet altijd.
4. Fase 4: GFR 15-29 ml/min:
   • Ernstige afname van de nierfunctie; symptomen worden vaak duidelijk.
5. Fase 5: GFR minder dan 15 ml/min (nierfalen):
   • Terminaal nierfalen; ernstige symptomen, zoals vermoeidheid, zwellingen, kortademigheid.

Stadium 1

Deze fase is erg mild. Je hoeft geen symptomen te ervaren. Er is enige nierbeschadiging aanwezig. In dit stadium is het nog steeds mogelijk om de voortgang van de nierziekte te vertragen door een gezonde levensstijl aan te houden. Dit omvat het eten van een gezond en gevarieerd dieet, regelmatig bewegen, niet roken en matig alcoholgebruik. Het handhaven van een gezond gewicht is ook belangrijk. Als je diabetes hebt, is het belangrijk om je bloedsuikerspiegel onder controle te houden.

Stadium 2

Stadium 2 wordt nog steeds als een milde vorm van nierziekte beschouwd. Er zijn echter detecteerbare problemen, zoals de aanwezigheid van eiwit in de urine of (door onderzoek) zichtbare schade aan de nieren. Dezelfde leefstijladviezen in stadium 1 worden gehanteerd in stadium 2.

Stadium 3

In dit stadium werken je nieren niet zo goed als zou moeten. Er kunnen duidelijkere symptomen aanwezig zijn. Bijvoorbeeld vocht vasthouden (bijvoorbeeld bij de enkels, handen of het gezicht), flankpijn en veranderingen in de frequentie van urineren. Bij een kleine 60 % van de patiënten met een chronische nierziekte komt pijn voor.

Bovenvermelde leefstijladviezen kunnen de symptomen helpen verbeteren. De arts kan ook medicijnen voorschrijven om onderliggende aandoeningen te behandelen die nierfalen kunnen versnellen.

Stadium 4

Stadium 4 nierziekte wordt als matig tot ernstig beschouwd. De nieren werken niet goed, maar er is nog geen sprake van volledige nierinsufficiëntie. Symptomen kunnen complicaties zijn zoals bloedarmoede, hoge bloeddruk en botziekte.

De nieren zijn betrokken bij de aanmaak van nieuwe rode bloedcellen (erytrocyten). Deze zijn erg belangrijk voor het vervoer van zuurstof door het lichaam. Bij nierschade kan een tekort aan rode bloedcellen ontstaan. Dit wordt bloedarmoede genoemd.

Eén van de meest voorkomende oorzaken van nierschade is hoge bloeddruk. Doch mensen met nierschade een lopen ook een grotere kans op hoge bloeddruk.

Nierschade kan ook nadelige gevolgen hebben voor je botten. Dit komt doordat de nieren een grote rol spelen in het reguleren van mineralen als calcium, fosfaat en magnesium. Bij afwijkende waarden kan dat tot verzwakking van je botten leiden.

Een gezonde leefstijl blijft belangrijk. Je arts zal waarschijnlijk in overleg met jou een behandelplan opstellen om verdere nierschade te vertragen.

Stadium 5 (nierfalen en de symptomen)

In stadium 5 is er sprake van nierfalen. Symptomen van het verlies van nierfunctie zullen duidelijk zijn, zoals braken en misselijkheid, moeite met ademhalen, jeukende huid, ernstige vermoeidheid, kortademigheid, zwellingen, verminderde urineproductie, hoge bloeddruk, en een verminderde eetlust. In dit stadium ben je aangewezen op regelmatige nierdialyse of heb je een niertransplantatie nodig.

Behandeling van nierfalen

De behandeling hangt af van hoe ernstig de situatie is. Bij alle gevallen van nierfalen, zowel de chronische als de acute variant, bestaat de standaardbehandeling uit:

• leefstijlmaatregelen zoals gezonde voeding en dagelijkse lichaamsbeweging
• stoppen met roken en geen alcohol meer drinken
• gewichtsreductie bij overgewicht
• behandeling van hoge bloeddruk
• behandeling van hoog cholesterol
• behandeling van hoge glucosewaarden
• remming van eiwitverlies in de urine met behulp van medicijnen
• nierdialyse en niertransplantatie

Gezonde voeding en veel lichaamsbeweging helpen om overgewicht tegen te gaan en de bloeddruk, cholesterol- en suikergehalte laag te houden. Daardoor verklein je de kans op nierschade en hart- en vaatziekten.

Een diëtist(e) kan eventueel helpen om een aangepast dieet samen te stellen. Bij gevorderde nierschade is het belangrijk om de hoeveelheid eiwitten in de voeding te verminderen. Ook is een natriumbeperkt dieet op zijn plaats. Dit gebeurt onder begeleiding van een dietist(e).

Prognose

Acuut nierfalen

Acuut nierfalen kan dodelijk zijn aangezien er een grote kans op uitval van meerdere orgaanfuncties bestaat. Een intensieve behandeling is derhalve vereist. Acuut nierfalen kan echter omkeerbaar zijn. Als je verder in goede gezondheid verkeert, kun je vaak met goede behandeling de  normale of bijna normale nierfunctie herstellen.

Chronisch nierfalen

Chronische nierziekte ontwikkelt zich in de loop der tijd. Het houdt verband met een aantal risicofactoren, waaronder diabetes en hoge bloeddruk. Als chronische nierziekte in een vroeg stadium wordt ontdekt, kunnen medicatie en leefstijlveranderingen de levensduur van je nieren verlengen.

Voeding en chronische nierziekte

Uit een review uit 2020 blijkt het volgende.²van Westing AC, Küpers LK, Geleijnse JM. Diet and Kidney Function: a Literature Review. Curr Hypertens Rep. 2020 Feb 3;22(2):14. doi: 10.1007/s11906-020-1020-1. PMID: 32016564; PMCID: PMC6997266. Het doel van de review was om inzicht te krijgen in veelgebruikte voedingsmiddelen en dranken in relatie tot de nierfunctie.

De bevindingen: de onderzoekers hebben 21 papers van prospectieve cohortstudies met een follow-up van 3-24 jaar opgenomen. Ze richtten zich op vlees, vis, zuivel, groente, fruit, koffie, thee, frisdrank en voedingspatronen. Er was overtuigend bewijs dat een gezond voedingspatroon het risico op chronische nierziekte kan verlagen. Plantaardig voedsel, koffie en zuivel kunnen nuttig zijn.

Ongezonde diëten en hun componenten, zoals rood (bewerkt) vlees en met suiker gezoete dranken, kunnen nierfunctieverlies bevorderen. Voor andere voedingsmiddelen en dranken waren associaties met chronische nierziekte neutraal en/of was het aantal onderzoeken te beperkt om conclusies te trekken.

Gezonde voedingspatronen worden in verband gebracht met een lager risico op chronische nierziekte. Er is anno 2025 meer onderzoek nodig naar de effecten van specifieke voedingsgroepen en dranken op de nierfunctie.

Hoe houd je je nieren blij? 10 gouden tips om nierfalen vóór te blijven

🫀 1. Hou je bloeddruk in toom – je nieren zijn er dol op!
Een hoge bloeddruk is echt funest voor je nierfilters. Denk aan het constante gesis van een te hard draaiende kraan. Houd het liever rond de 120/80 mmHg. Hoe? Door zout te minderen, stress te temmen en lekker veel te bewegen.

🩸 2. Laat je bloedsuiker niet loslopen (ook als je nog geen diabetes hebt)
Wist je dat suiker je nieren langzaam kan beschadigen, zonder dat je het merkt? Zelfs een ‘iets te hoge’ bloedsuiker kan op de lange termijn schade aanrichten. Gezonde voeding, voldoende slaap en stressbeperking zijn hier je beste vrienden.

🥬 3. Eet vers, puur en met liefde voor je lijf
Vermijd ultrabewerkte producten met bergen zout, fosfaat en suikers. Denk in plaats daarvan aan verse groenten, fruit, volle granen en gezonde vetten. Je nieren houden van voedzaam en natuurlijk – net als jij eigenlijk.

🚰 4. Drink genoeg (maar overdrijf niet)
Water is je beste dorstlesser. Het helpt je nieren om afvalstoffen netjes uit te spoelen. Anderhalve tot twee liter per dag is vaak genoeg – tenzij je arts iets anders zegt. Luister naar je dorst, niet naar de frisdrankautomaat.

🚭 5. Stop met roken – echt, vandaag nog
Roken vernauwt je bloedvaten en schaadt je nieren op lange termijn. Als je rookt, hebben je nieren het zwaar. Stoppen is lastig, maar de winst voor je gezondheid is enorm. Hulp nodig? Vraag erom. Je bent het waard.

⚖️ 6. Hou je gewicht in balans (zonder crashdiëten!)
Overgewicht verhoogt je risico op hoge bloeddruk, diabetes én nierproblemen. Maar dat betekent niet dat je streng moet lijnen. Kies liever voor duurzame, liefdevolle keuzes. Stap voor stap – dat werkt het langst.

💊 7. Wees kritisch met pillen en supplementen
Paracetamol op z’n tijd? Prima. Maar langdurig gebruik van pijnstillers (zoals NSAID’s), of het gedachteloos slikken van allerlei ‘natuurlijke’ pillen kan je nieren belasten. Overleg met je huisarts als je twijfelt.

👩‍⚕️ 8. Ga jaarlijks op nieren-APK als je risico loopt
Heb je diabetes, hoge bloeddruk of familie met nierproblemen? Vraag je huisarts om jaarlijks je nierfunctie (kreatinine en eiwit in de urine) te checken. Vroeg erbij zijn kan je levenskwaliteit redden.

🏃 9. Beweeg met plezier – niet uit dwang
Beweging houdt je bloedvaten soepel en je stofwisseling in balans. Kies iets wat bij je past: wandelen met een vriendin, dansen in de woonkamer, of lekker fietsen met een podcast in je oren.

🧘 10. Geef je stress niet de sleutel tot je gezondheid
Chronische stress is een stille sloper. Je nieren merken het als jij constant ‘aan’ staat. Dus plan rust, adem diep, slaap goed en leer nee zeggen – zonder schuldgevoel.

Reacties en ervaringen

Hieronder kun je reageren op dit artikel. Je kunt bijvoorbeeld je ervaringen delen over nierfalen, of tips geven. Wij stellen reacties zeer op prijs. Reacties worden niet automatisch (direct) gepubliceerd. Dit gebeurt nadat ze door de redactie gelezen zijn. Dit om ‘spam’ of anderszins ongewenste c.q. ongepaste reacties eruit te filteren. Daar kunnen soms enige uren overheen gaan.