Buikwand, buikholte en breuken: van buikvlies en buikspieren tot liesbreuk en littekenbreuk

Laatst bijgewerkt op 12 augustus 2026 door M.G. Sulman

Buikwand, buikholte en breuken omvatten aandoeningen van de spier- en bindweefsellaag rond de buik en van structuren die daarachter liggen. Een breuk ontstaat wanneer vetweefsel of soms darm door een zwakke plek naar buiten puilt, bijvoorbeeld in de lies, navel of een operatielitteken. Klachten lopen uiteen van een zichtbare zwelling en trekkende pijn tot acute inklemming met hevige pijn en braken. Welke oorzaken spelen mee, wanneer is behandeling nodig en wat zeggen medische ervaringen?

Buikwand en buikholte zijn twee verschillende werelden

Je buik is anatomisch ingewikkelder dan het woord buik doet vermoeden. Een pijnlijke plek naast de navel kan uit een buikspier komen, uit een zenuwtakje in de buikwand, uit het buikvlies of uit een orgaan dat enkele centimeters dieper ligt. Een zichtbare zwelling kan een breuk zijn, doch ook een vetbult, cyste, ontsteking of andere afwijking. Daarom is het zinvol onderscheid te maken tussen de buikwand en de buikholte.

De buikwand vormt de stevige, beweeglijke begrenzing van de buik. Daarachter ligt de buikholte, medisch de cavitas abdominalis genoemd. In die ruimte bevinden zich onder meer maag, dunne darm, dikke darm, lever, galblaas en milt. Een deel van de organen ligt overigens achter het buikvlies, in de zogeheten retroperitoneale ruimte. De nieren en een groot deel van de alvleesklier zijn daar voorbeelden van.

De buikwand houdt de buikorganen op hun plaats, helpt je romp bewegen en stabiliseren en vangt telkens veranderingen in de druk binnen de buik op. Die intra-abdominale druk stijgt bijvoorbeeld wanneer je hoest, niest, ontlasting uitperst, iets zwaars optilt of vanuit liggende houding overeind komt.

Juist op plaatsen waar de anatomische wand van nature zwakker is, kan een breuk ontstaan. Een buikwandbreuk is zo’n defect waarbij buikvlies, vetweefsel of soms een deel van de darm door een opening of verzwakking naar voren uitpuilt.

Anatomie van de buikwand

De huid en het onderhuidse vet

Aan de buitenzijde liggen huid en subcutis, oftewel het onderhuidse weefsel. De dikte van de vetlaag varieert sterk per persoon. Een dikke onderhuidse vetlaag kan een kleine breuk verhullen, waardoor je wel pijn of een vreemd trekkend gevoel hebt maar nauwelijks een bobbel ziet.

De navel vormt anatomisch een bijzonder gebied. Hier liep vóór de geboorte de navelstreng door de buikwand. Na de geboorte sluit deze opening grotendeels, doch het blijft een natuurlijke zwakke plaats.

Een bobbeltje in de navel is overigens lang niet altijd een navelbreuk. Ook een navelsteen, navelinfectie of, zeer zelden, een Sister Mary Joseph’s nodule kan zich als een afwijking van de navel presenteren. Die laatste is een uitzaaiing van een kwaadaardige tumor naar de navel en behoort derhalve tot een geheel andere categorie.

Fascia: het bindweefsel dat veel stevigheid levert

Onder huid en vet liggen fasciale lagen. Fascia is stevig bindweefsel dat spieren omgeeft, krachten verdeelt en structuren met elkaar verbindt. Voor het ontstaan en herstellen van breuken zijn deze bindweefsellagen minstens zo relevant als de buikspieren zelf.

Wanneer een chirurg een breuk herstelt, draait het daarom niet simpelweg om het dichtnaaien van een gat tussen twee spieren. De kwaliteit, spanning en onderlinge ligging van fascie, peesplaten en spierlagen bepalen mede hoe stevig de buikwand na herstel wordt.

Rechte buikspieren

De musculi recti abdominis zijn de beide rechte buikspieren die verticaal vanaf de borstkas naar het schaambeen lopen. Ze liggen links en rechts van de middellijn.

Tussen deze spieren bevindt zich de linea alba, letterlijk de witte lijn. Dit is een verticale bindweefselstructuur waarin peesplaten van verschillende buikspieren samenkomen. Boven de navel kan juist in deze middellijn een epigastrische breuk ontstaan.

Wanneer de twee rechte buikspieren verder uit elkaar komen te liggen, spreekt men van rectusdiastase of diastasis recti. Dat zie je onder meer na een zwangerschap en bij forse verandering van de buikomvang.

Een rectusdiastase is niet hetzelfde als een buikwandbreuk. Bij diastase is de linea alba verbreed en uitgerekt, maar ontbreekt doorgaans een echte breukpoort waardoor buikinhoud naar buiten treedt. De buik kan bij aanspannen wel opvallend naar voren komen. De European Hernia Society heeft juist vanwege de verwarring rond terminologie, meting en behandeling een aparte richtlijn voor rectusdiastase opgesteld. ¹Hernández-Granados, P., Henriksen, N. A., Berrevoet, F., et al. (2021). European Hernia Society guidelines on management of rectus diastasis. British Journal of Surgery, 108(10), 1189-1191. PMID: 34595502. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34595502/

Schuine en dwarse buikspieren

Aan weerszijden liggen meerdere spierlagen:

• musculus obliquus externus abdominis, de buitenste schuine buikspier;
• musculus obliquus internus abdominis, de binnenste schuine buikspier;
• musculus transversus abdominis, de dwarse buikspier.

Deze spieren werken gezamenlijk bij draaien, buigen, ademhalen, hoesten en het stabiliseren van de romp. Hun peesplaten lopen richting de middellijn en vormen daar een belangrijk deel van de fasciale architectuur.

Bij grote en complexe littekenbreuken kunnen deze spierlagen zo ver naar opzij zijn getrokken dat de buik niet eenvoudig spanningsvrij kan worden gesloten. Dan zijn soms uitgebreide reconstructieve technieken nodig waarbij spier- en fascialagen chirurgisch meer bewegingsruimte krijgen.

Lieskanaal

De lies vormt een andere natuurlijke zwakke zone. Het canalis inguinalis, oftewel lieskanaal, loopt schuin door de onderste buikwand.

Bij mannen loopt onder meer de zaadstreng door dit kanaal. Tijdens de embryonale ontwikkeling dalen de zaadballen vanuit de buik richting balzak. Daardoor is de anatomie van de mannelijke lies anders dan die van de vrouwelijke lies, hetgeen mede verklaart waarom liesbreuken bij mannen veel vaker voorkomen.

Een grote liesbreuk kan zelfs tot in het scrotum, oftewel de balzak, zakken.

Bij vrouwen loopt onder meer het ronde ligament van de baarmoeder door het lieskanaal. Een zwelling in de vrouwelijke lies hoeft trouwens geen hernia te zijn. Een cyste van Nuck kan sterk op een liesbreuk lijken.

Het buikvlies en de eigenlijke buikholte

De binnenzijde van de buikwand is grotendeels bekleed met het peritoneum, oftewel buikvlies. Ook veel buikorganen zijn aan hun buitenzijde door buikvlies bedekt.

Je kunt het buikvlies zien als een zeer dun, glad en biologisch actief membraan. Tussen de verschillende peritoneale oppervlakken bevindt zich onder normale omstandigheden slechts een geringe hoeveelheid vloeistof. Daardoor kunnen darmlissen en andere organen bij ademhaling en lichaamsbeweging soepel ten opzichte van elkaar verschuiven.

Wanneer zich grote hoeveelheden vocht in de buikholte verzamelen, spreekt men van ascites. Dat is dus iets geheel anders dan een breuk, ofschoon een sterk verhoogde buikdruk bestaande zwakke plekken van de buikwand wel zwaarder kan belasten.

Pariëtaal en visceraal buikvlies

Artsen onderscheiden twee delen.

Het pariëtale peritoneum bekleedt de binnenzijde van de buikwand. Het viscerale peritoneum ligt om de organen heen.

Dat verschil merk je bij pijn. Irritatie van het viscerale buikvlies geeft vaak vrij slecht lokaliseerbare, doffe of krampende buikpijn. Wordt het pariëtale buikvlies geïrriteerd, dan wordt de pijn vaak veel scherper en nauwkeuriger aanwijsbaar.

Bij een geperforeerde appendix kan de pijn bijvoorbeeld aanvankelijk diffuus rond de navel worden gevoeld. Naarmate de ontsteking het plaatselijke buikvlies prikkelt, verschuift het klinische beeld. Meer daarover lees je bij blindedarmontsteking.

Een darmperforatie kan darminhoud en bacteriën in de vrije buikholte brengen. Daardoor kan peritonitis ontstaan, oftewel buikvliesontsteking. Dat is een potentieel levensbedreigend ziektebeeld en iets volstrekt anders dan de doorgaans veel rustigere ontwikkeling van een ongecompliceerde breuk.

Mesenterium: de ophanging van de darmen

De dunne darm ligt niet los in de buik alsof hij vrij rondzweeft. Grote delen zijn via het mesenterium verbonden met de achterste buikwand. Het mesenterium is een dubbele plooi van buikvlies waarin bloedvaten, lymfevaten, zenuwen, lymfeklieren en vetweefsel lopen.

Dit gebied kent een aantal betrekkelijk zeldzame aandoeningen. Bij mesenteriale panniculitis ontstaat een ontstekingsachtig proces in het vetweefsel van het mesenterium. Verwante benamingen zijn onder meer mesenteriale lipodystrofie en scleroserende mesenteritis, waarbij vetverandering, ontsteking en fibrose in verschillende mate op de voorgrond kunnen staan.

Ook de bloedvaten van het mesenterium kunnen ziek worden. Bij een mesenteriale veneuze trombose ontstaat een bloedstolsel in een ader die bloed uit de darm afvoert. Dat kan veel ernstiger zijn dan de soms vrij vage eerste buikklachten doen vermoeden.

Retroperitoneum: de ruimte achter het buikvlies

Niet ieder buikorgaan ligt vrij in de met buikvlies beklede buikholte. Achter het peritoneum ligt het retroperitoneum.

Daar bevinden zich onder meer:

• de nieren;
• de bijnieren;
• de urineleiders;
• de aorta;
• de onderste holle ader;
• een groot gedeelte van de alvleesklier;
• delen van het duodenum en de dikke darm.

Pijn uit deze structuren kan in de buik, flank of rug worden gevoeld. De grens tussen een aandoening van de buikholte en een aandoening van de retroperitoneale ruimte is voor jou als patiënt dus niet aan de pijnlocatie af te lezen.

Wat betekent het woord hernia?

Het woord hernia wordt in de geneeskunde gebruikt voor het naar buiten treden of uitstulpen van weefsel of een orgaan door een opening in een wand die dat weefsel normaliter tegenhoudt.

In het Nederlands spreken we dikwijls eenvoudig over een breuk. Dat woord kan verwarrend zijn. Bij een liesbreuk is er immers geen bot gebroken. Het gaat om een opening of zwakke plek in spier- en vooral bindweefsellagen van de buikwand.

De medische literatuur kent beschrijvingen van liesbreuken die duizenden jaren teruggaan. De Egyptische Ebers-papyrus uit ongeveer 1550 voor Christus bevat reeds een beschrijving die als liesbreuk wordt geduid. De moderne breukchirurgie kreeg vooral in de negentiende eeuw gestalte. De Italiaanse chirurg Edoardo Bassini ontwikkelde in de jaren 1880 een anatomisch onderbouwde techniek waarbij de achterwand van het lieskanaal werd gereconstrueerd. Later volgden spanningsarme technieken met kunststof matten, waarvan de Lichtenstein-operatie een bekende vertegenwoordiger werd. ²Hori, T., Yasukawa, D. & Machimoto, T. (2021). Fascinating history of groin hernias: Comprehensive recognition of anatomy, classic considerations for hernioplasty, and current controversies in hernioplasty. World Journal of Methodology, 11(4), 160-186. URL: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8299909/

Hoe een buikwandbreuk ontstaat

Een breuk ontstaat wanneer de belasting van de buikwand groter wordt dan het plaatselijke weefsel duurzaam kan dragen. Dat klinkt mechanisch, en dat is het ten dele ook, maar de werkelijkheid is subtieler.

De kwaliteit van collageen en ander bindweefsel telt mee. Leeftijd speelt mee. Anatomische zwakke zones doen ertoe. Een litteken na een buikoperatie kan de continuïteit van fascialagen veranderen. Vervolgens werken krachten van binnenuit voortdurend op de wand.

Verhoogde druk is meestal niet de enige oorzaak

Vaak hoor je dat een breuk ontstaat doordat iemand iets te zwaars heeft getild. Dat is te eenvoudig.

Tillen kan een reeds kwetsbare plek zichtbaar maken. Hetzelfde geldt voor hard hoesten, persen bij ontlasting of een plotselinge zware inspanning. Een volstrekt gezonde buikwand scheurt echter doorgaans niet zomaar door één boodschappentas of een middag verhuizen.

Breukvorming ontstaat dikwijls uit de combinatie van aanleg, anatomie, weefselkwaliteit en belasting.

Leeftijd en bindweefsel

Met het ouder worden verandert de structuur van bindweefsel. Collageenvezels worden voortdurend aangemaakt, afgebroken en geremodelleerd. Stoornissen in die balans kunnen bijdragen aan breukvorming.

Bij liesbreuken blijken onder meer mannelijk geslacht, hogere leeftijd, familiaire aanleg en afwijkingen in het collageenmetabolisme met een verhoogd risico samen te hangen. De Nederlandse richtlijn noemt daarnaast onder andere een eerdere liesbreuk aan de andere zijde en prostatectomie als relevante factoren. ³Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2019). Liesbreuk bij volwassenen: risicofactoren voor ontstaan liesbreuk en recidief. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/liesbreuk_bij_volwassenen/risicofactoren_voor_ontstaan_liesbreuk_recidief.html

Een eerdere buikoperatie

Na een laparotomie, oftewel een operatie waarbij de buik via een grotere snede wordt geopend, moeten de fascialagen opnieuw aan elkaar groeien.

Dat herstel kan worden verstoord door bijvoorbeeld een wondinfectie. Later kan op de plaats van het litteken een opening in de fascie ontstaan. Dat heet een littekenbreuk of hernia cicatricalis.

De Nederlandse richtlijn schat dat ongeveer één op de tien abdominale incisies uiteindelijk tot een littekenbreuk leidt. ⁴Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2018). Littekenbreuken: algemene inleiding. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/gerelateerde_documenten/bijlage/18391/1/60/Algemene%20inleiding.html

Overgewicht

Overgewicht kan de mechanische belasting van de buikwand vergroten en maakt operatieve buikwandreconstructie technisch soms lastiger. Bij littekenbreuken wordt obesitas daarom meegewogen bij de keuze tussen afwachten, opereren en de gekozen operatietechniek.

Dat betekent niet dat iedere persoon met overgewicht een breuk krijgt. Evenmin mag uit een breuk worden afgeleid dat iemand verkeerd heeft geleefd. De anatomie laat zich niet tot één risicofactor reduceren.

Zwangerschap

Tijdens de zwangerschap neemt de omvang van de buik sterk toe en worden buikspieren en linea alba uitgerekt. Een bestaande navelbreuk kan daardoor duidelijker worden. Ook rectusdiastase komt na zwangerschap veel voor.

Een uitstulping na een zwangerschap is dus niet automatisch een breuk. Juist het onderscheid tussen rectusdiastase en een echte fasciale breukpoort is relevant voordat over een operatie wordt gesproken.

Chronisch hoesten en persen

Langdurig hoesten veroorzaakt herhaalde pieken in de intra-abdominale druk. Dat zie je bijvoorbeeld bij chronische longaandoeningen zoals COPD.

Ook hard en frequent persen bij obstipatie verhoogt telkens de druk in de buik. Dat betekent niet dat iedere hoestbui of harde ontlasting een hernia veroorzaakt. Het gaat vooral om de langdurige belasting van weefsel dat reeds kwetsbaar is.

Soorten buikwandbreuken

Liesbreuk of hernia inguinalis

De liesbreuk is de bekendste breuk van de buikwand. Je ziet of voelt meestal een zwelling in de lies die bij staan, hoesten of persen groter wordt en in liggende houding weer kleiner kan worden.

Er bestaan twee anatomische hoofdtypen.

1. Bij een indirecte liesbreuk volgt de breukzak min of meer het traject van het lieskanaal. Dit type hangt vaak samen met een aangeboren anatomische aanleg.
2. Bij een directe liesbreuk puilt buikinhoud via een verzwakte achterwand van het lieskanaal naar voren.

Voor de patiënt is dat onderscheid meestal nauwelijks zelf te maken. Het is vooral voor de chirurg relevant.

Navelbreuk of hernia umbilicalis

Een navelbreuk ontstaat bij of in de navelring. Bij kleine kinderen kan zo’n breuk spontaan sluiten. Bij volwassenen werkt het anders: een eenmaal aanwezige echte navelbreuk verdwijnt doorgaans niet doordat je de buikspieren traint.

Een kleine navelbreuk kan jarenlang nauwelijks klachten geven. Soms voelt iemand slechts een zacht bobbeltje. Een nauwe breukpoort kan daarentegen gevoelig worden wanneer vetweefsel erin vast komt te zitten.

Epigastrische breuk

Een epigastrische hernia ontstaat in de linea alba tussen navel en onderste deel van het borstbeen. De uitstulping is soms niet groter dan een erwt.

Juist zo’n kleine breuk kan opvallend pijnlijk zijn wanneer een stukje preperitoneaal vet, dus vetweefsel vóór het buikvlies, in de smalle opening bekneld raakt.

Pijn in deze regio kan evenwel ook uit het onderste deel van het borstbeen komen. Bij xifodynie ontstaat plaatselijke pijn rond de processus xiphoideus, het zwaardvormige aanhangsel van het borstbeen. Dat vraagt om een andere behandeling.

Littekenbreuk of hernia cicatricalis

Een littekenbreuk ontstaat ter plaatse van een eerdere operatiesnede. Dat kan enkele maanden na de operatie merkbaar worden, maar ook jaren later.

De afmetingen lopen enorm uiteen. Een klein fasciedefect kan nauwelijks zichtbaar zijn. Aan de andere kant van het spectrum bestaan zeer grote breuken waarbij een aanzienlijk deel van de buikinhoud permanent buiten de oorspronkelijke begrenzing van de buikholte ligt.

Artsen spreken bij zeer grote breuken soms van loss of domain. Daarmee wordt bedoeld dat de verhouding tussen de buikinhoud in de breukzak en de resterende buikholte zodanig is veranderd dat simpelweg alles terugstoppen en de wand sluiten fysiologisch en technisch problematisch kan worden.

Femorale breuk

Een femorale hernia ligt lager dan een gewone liesbreuk, in de regio waar grote bloedvaten vanuit de buik richting bovenbeen lopen.

Deze breuken komen minder vaak voor, maar verdienen bijzondere aandacht omdat de breukpoort relatief nauw is. Daardoor is het risico op incarceratie en strangulatie groter.

Bij vrouwen met een zwelling in de lies moet een femorale breuk daarom nadrukkelijk worden overwogen. De Nederlandse richtlijn adviseert bij vrouwen met een vermoedelijke liesbreuk niet hetzelfde afwachtende beleid dat bij sommige mannen mogelijk is. ⁵Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2019). Liesbreuk bij volwassenen: liesbreuk bij vrouwen. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/liesbreuk_bij_volwassenen/liesbreuk_bij_vrouwen.html

Spigheliaanse breuk

Een hernia Spigelii, ook Spigheliaanse breuk genoemd, ontstaat aan de zijkant van de rechte buikspier, meestal in de onderbuik.

Doordat de breuk soms tussen spier- en fascialagen ligt, is er lang niet altijd een forse zichtbare bult. Pijn en plaatselijke gevoeligheid kunnen meer opvallen dan de zwelling zelf.

Middenrifbreuk hoort anatomisch elders

Een middenrifbreuk is eveneens een hernia, maar geen breuk van de voorste buikwand. Hierbij verplaatst buikinhoud zich door een opening in het diafragma, oftewel middenrif, richting borstholte.

Bij de veelvoorkomende hiatus hernia schuift een deel van de maag door de opening waar de slokdarm het middenrif passeert. Dat geeft een heel ander klachtenpatroon, onder meer reflux en zuurbranden.

Wanneer een breuk reponibel, ingeklemd of gestranguleerd is

Deze termen zijn van praktisch belang omdat ze iets zeggen over de urgentie.

Reponibele breuk

Een reponibele hernia is een breuk waarvan de inhoud weer naar de buik kan terugkeren. Dat kan spontaan gebeuren wanneer je gaat liggen of soms door voorzichtig terugduwen.

Dat betekent niet automatisch dat de breuk behandeld noch beoordeeld hoeft te worden. Het zegt slechts dat de inhoud op dat moment niet permanent vastzit.

Incarceratie

Een hernia incarcerata is een ingeklemde breuk. De breukinhoud zit vast en laat zich niet meer terugbrengen.

Dat kan vetweefsel zijn, maar ook een stuk darm.

Strangulatie

Strangulatie betekent dat de bloedvoorziening van het ingeklemde weefsel wordt afgekneld. Wanneer het om darm gaat, kan ischemie ontstaan, oftewel zuurstoftekort van de darmwand.

Blijft dat bestaan, dan kan de darm afsterven. Necrose heet dat. Uiteindelijk kan perforatie volgen.

Dat is een chirurgische spoedsituatie.

Symptomen van een buikwandbreuk

Een breuk kan opvallend zichtbaar zijn zonder veel pijn te veroorzaken. Andersom kan een kleine breuk behoorlijk gevoelig zijn.

Veel voorkomende verschijnselen zijn:

• een bobbel of uitstulping in lies, navel, bovenbuik of operatielitteken;
• zwelling die duidelijker wordt bij staan;
• groter worden bij hoesten of persen;
• kleiner worden bij liggen;
• trekkend of zeurend gevoel;
• branderige pijn;
• drukgevoel;
• pijn bij tillen of langdurig staan;
• ongemak bij bukken;
• plaatselijke gevoeligheid;
• het gevoel dat er iets naar buiten drukt.

Bij een liesbreuk kan pijn uitstralen naar de balzak, schaamstreek of bovenbeen. Liespijn kan echter ook een musculoskeletale oorzaak hebben. Zo kan schaambeenontsteking pijn in de lies en onderbuik geven zonder dat er sprake is van een hernia.

Ervaringen: een breuk is meer dan de grootte van het gat

Op scans en tijdens operaties wordt een breuk gemakkelijk teruggebracht tot centimeters, breukpoort, spierlagen en eventueel een kunststof mat. De ervaring van patiënten blijkt een stuk breder.

In kwalitatief onderzoek onder mensen met buikwandbreuken komen pijn, bewegingsbeperkingen, onzekerheid over lichamelijke belasting, verandering van lichaamsbeeld en beperkingen in dagelijkse activiteiten naar voren. Sommige patiënten passen hun gehele dag aan: niet meer zwaar tillen, anders opstaan, sport vermijden, bepaalde kleding dragen of voortdurend rekening houden met de mogelijkheid dat de breuk groter wordt. ⁶Smith, O. A., McGuinness, M. J., Dixon, S., et al. (2022). Health-related quality of life in abdominal wall hernia: Let’s ask patients what matters to them? Hernia. PMID: 35412193. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35412193/

Dat verklaart waarom twee mensen met ongeveer dezelfde anatomische breuk tot een verschillende behandelkeuze kunnen komen. De een heeft vrijwel geen hinder. De ander merkt bij werk, sporten, seksualiteit of huishoudelijke activiteiten voortdurend dat zijn of haar buikwand niet meer functioneert zoals voorheen.

Ook na een operatie is de werkelijkheid niet binair. Een technisch geslaagde operatie kan nog enige tijd gepaard gaan met stijfheid, trekkend gevoel of veranderd gevoel rond het litteken. Omgekeerd kan iemand ondanks een klein radiologisch recidief functioneel sterk verbeterd zijn.

Een Nederlands onderzoek naar patiëntgerapporteerde uitkomsten na littekenbreukchirurgie vond dat 63 procent van de onderzochte patiënten de algemene toestand van de buikwand na de operatie als verbeterd beschreef. Zulke resultaten illustreren waarom patiëntgerapporteerde uitkomsten naast puur anatomische uitkomsten zinvol zijn. ⁷Van Veenendaal, N., Poelman, M. M., van den Heuvel, B., et al. (2021). Patient-reported outcomes after incisional hernia repair. Hernia. PMID: 34338938. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34338938/

Niet iedere plaatselijke buikpijn komt uit een orgaan

Artsen denken bij buikpijn terecht aan maag, darm, galblaas, alvleesklier en andere inwendige organen. Toch kan pijn ook uit de buikwand zelf komen.

Een voorbeeld is zenuwbeknelling. Bij het anterior cutaneous nerve entrapment syndrome, meestal afgekort tot ACNES, raakt een klein gevoelszenuwtakje in de voorste buikwand geïrriteerd of bekneld.

Een vergelijkbaar pijnsyndroom aan de zijkant van de romp is LACNES.

De pijn is dan vaak goed met één vinger aan te wijzen. Dat verschilt van de diffuse, moeilijk lokaliseerbare pijn die sommige aandoeningen van ingewanden geven.

Het teken van Carnett

Een arts kan bij verdenking op buikwandpijn het teken van Carnett onderzoeken.

Eerst wordt de pijnlijke plaats opgezocht terwijl je ontspannen ligt. Daarna span je de buikspieren aan, bijvoorbeeld door hoofd en schouders iets op te tillen.

Blijft de pijn gelijk of wordt zij sterker, dan ondersteunt dat het vermoeden dat de pijnbron in de buikwand zit. Wordt de pijn duidelijk minder doordat gespannen spieren de diepere organen als het ware afschermen, dan ligt een intra-abdominale oorzaak meer voor de hand.

Het is een nuttige klinische aanwijzing, geen absolute scheidsrechter.

Een zwelling is niet vanzelfsprekend een breuk

Een bobbel in de buikwand of lies heeft een differentiaaldiagnose. Dat is de medische term voor de verschillende aandoeningen die een arts als mogelijke verklaring naast elkaar zet.

Mogelijkheden zijn bijvoorbeeld:

• lipoom, een goedaardige vetweefselzwelling;
• hematoom, oftewel een bloeduitstorting;
• seroom, een ophoping van wondvocht;
• abces;
• cyste;
• vergrote lymfeklier;
• rectusdiastase;
• spierletsel;
• tumor;
• navelafwijking;
• liesbreuk of andere hernia.

Juist wanneer een zwelling hard, onregelmatig, snelgroeiend of niet door houding en hoesten wordt beïnvloed, moet je niet zonder onderzoek aannemen dat het wel een breuk zal zijn.

Een navelmassa kan bijvoorbeeld zeer zelden samenhangen met urachuskanker, een kwaadaardige tumor uit resten van het embryonale kanaal tussen navel en blaas.

Wanneer je dezelfde dag medische hulp moet zoeken

Een rustige, soepel reponibele breuk zonder relevante klachten is iets anders dan een acuut pijnlijke zwelling.

Neem dezelfde dag contact op met huisarts, huisartsenpost of spoedzorg bij:

• plotseling sterke pijn in of rond een bekende breuk;
• een breuk die voordien terugging maar nu hard en niet-reponibel blijft;
• roodpaarse, blauwachtige of donker verkleurde huid over de zwelling;
• toenemende buikpijn;
• aanhoudend braken;
• een sterk opgezette buik;
• uitblijven van ontlasting én winden bij buikpijn en braken;
• koorts in combinatie met ernstige buikklachten;
• plotseling ernstig ziek worden.

Bij darmobstructie, oftewel ileus, kan de passage door de darm geblokkeerd raken. Een breuk is één mogelijke oorzaak daarvan. Andere mechanismen bestaan eveneens. Een galsteenileus ontstaat bijvoorbeeld doordat een galsteen de darm afsluit, terwijl bij darminvaginatie een darmsegment in het daaropvolgende darmgedeelte schuift.

Onderzoek door huisarts of chirurg

Het verhaal van de patiënt geeft al veel informatie

De arts vraagt waar je de zwelling hebt ontdekt, wanneer zij groter wordt en of zij verdwijnt wanneer je ligt. Ook wil de arts weten of je pijn hebt, eerder aan je buik bent geopereerd en of klachten plotseling veranderen. Bij een littekenbreuk is de operatieve voorgeschiedenis vanzelfsprekend bijzonder relevant.

Kijken terwijl je staat

Veel breuken worden bij staan duidelijker. De zwaartekracht en intra-abdominale druk maken de uitstulping beter zichtbaar.

Een onderzoek uitsluitend in rugligging kan een kleine lies- of buikwandbreuk derhalve missen.

Hoesten en persen

De arts kan je vragen te hoesten of een Valsalva-manoeuvre uit te voeren. Daarbij verhoog je bewust de druk in borstkas en buik.

Een breuk kan hierdoor tijdelijk groter worden.

Palpatie

Palpatie betekent onderzoek met de handen. De arts voelt onder meer:

• waar de breukpoort ligt;
• hoe groot de zwelling is;
• of deze gevoelig is;
• of de inhoud terug te brengen is;
• of sprake lijkt van een andere zwelling.

Bij een typische primaire liesbreuk kan lichamelijk onderzoek voldoende zijn. Routinematig een CT-scan maken heeft dan weinig raison d’être. De Nederlandse richtlijn adviseert aanvullende diagnostiek vooral wanneer er twijfel bestaat. ⁸Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2019). Liesbreuk bij volwassenen: diagnostiek primaire en recidief liesbreuken. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/liesbreuk_bij_volwassenen/diagnostiek_primaire_en_recidief_liesbreuken.html

Echografie

Een dynamische echo is vooral nuttig wanneer de breuk klein, intermitterend of lichamelijk moeilijk aantoonbaar is.

Dynamisch betekent hier dat niet alleen een stilstaand plaatje wordt gemaakt. De onderzoeker kan je laten persen of hoesten en tegelijkertijd bekijken of vet of darm door een opening beweegt.

Bij verdenking op een recidiefliesbreuk is lichamelijk onderzoek gecombineerd met dynamische echografie volgens de Nederlandse richtlijn een geschikte eerste aanpak.

CT-scan

Computertomografie, kortweg CT, geeft dwarsdoorsneden van het lichaam en kan de verhouding tussen buikspieren, breukpoort, breukzak en buikorganen duidelijk laten zien.

Een CT is vooral nuttig bij grotere of complexe littekenbreuken. De chirurg kan daarmee bekijken:

• hoe breed het defect is;
• waar de rechte buikspieren liggen;
• hoeveel buikinhoud in de breuk zit;
• of er meerdere defecten bestaan;
• hoe de eerdere operatie anatomie heeft veranderd;
• of een complexe buikwandreconstructie nodig kan zijn.

De Nederlandse richtlijn adviseert bij kleine littekenbreuken die beeldvorming behoeven eerder met echografie te beginnen en bij grotere of complexe breuken CT te gebruiken voor operatieplanning. ⁹Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2018). Littekenbreuken: diagnostiek bij littekenbreuken. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/littekenbreuken/diagnostiek_bij_littekenbreuken.html

MRI

Magnetic resonance imaging, MRI, maakt beelden met een krachtig magneetveld en radiogolven en gebruikt dus geen röntgenstraling.

Bij gewone buikwandbreuken is MRI meestal niet het eerste onderzoek. Het kan wel nuttig zijn wanneer een dynamische echo geen duidelijk antwoord geeft of wanneer artsen andere oorzaken van chronische lies- of buikwandpijn willen beoordelen.

Behandeling: wanneer afwachten redelijk is

Een breuk geneest als anatomisch defect doorgaans niet vanzelf. Dat betekent nochtans niet dat iedere breuk onmiddellijk geopereerd moet worden.

De behandelbeslissing hangt af van:

• type breuk;
• plaats;
• grootte;
• klachten;
• reponibiliteit;
• kans op beklemming;
• leeftijd;
• andere ziekten;
• eerdere buikoperaties;
• gevolgen voor werk en dagelijks leven;
• voorkeur van de patiënt;
• risico’s van een operatie.

Watchful waiting bij sommige mannen met een liesbreuk

Watchful waiting betekent gecontroleerd afwachten. De breuk blijft bestaan, maar een operatie wordt uitgesteld zolang klachten beperkt zijn en er geen acute reden tot ingrijpen is.

Voor mannen met een asymptomatische of nauwelijks symptomatische liesbreuk kan dit in geselecteerde gevallen een redelijke keuze zijn.

Afwachten betekent echter niet dat de meerderheid nooit geopereerd zal worden. In een Nederlandse gerandomiseerde studie naar mannen van vijftig jaar en ouder was na twaalf jaar ongeveer 64 procent van degenen die aanvankelijk afwachtten alsnog geopereerd. Bij licht symptomatische breuken gebeurde dat eerder dan bij volledig asymptomatische breuken. Incarceratie trad in deze langdurige follow-up op bij 3,9 procent van de deelnemers in de afwachtende groep. ¹⁰Van den Dop, L. M., Sneiders, D., Kleinrensink, G. J., et al. (2023). Twelve-year outcomes of watchful waiting versus surgery of mildly symptomatic or asymptomatic inguinal hernia in men aged 50 years and older: A randomised controlled trial. EClinicalMedicine, 65, 102304. PMID: 37936657. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37936657/

Voor vrouwen geldt deze afwachtende benadering niet zonder meer, omdat een femorale breuk relatief vaker voorkomt en een grotere kans op acute complicaties heeft.

Wanneer een operatie wordt overwogen

Een operatie komt vooral ter sprake wanneer:

• de breuk pijn veroorzaakt;
• dagelijkse activiteiten worden beperkt;
• de breuk groter wordt;
• de breuk lastig of niet meer reponibel is;
• er relevante kans op beklemming bestaat;
• werk of sport ernstig worden gehinderd;
• sprake is van een femorale breuk;
• een littekenbreuk functionele problemen geeft;
• de patiënt na goede uitleg bewust voor herstel kiest.

Een acuut gestranguleerde breuk vormt een spoedindicatie.

Open breukoperatie

Bij een open operatie maakt de chirurg een incisie bij de breuk.

De breukinhoud wordt teruggebracht, de breukzak wordt behandeld en de buikwand wordt hersteld. Afhankelijk van type en afmetingen gebeurt dit met hechtingen, een kunststof mat of een combinatie daarvan.

De klassieke Lichtenstein-techniek bij liesbreuken is een open operatie waarbij een mesh, oftewel kunststof mat, de zwakke achterwand van het lieskanaal verstevigt.

Kijkoperatie: TEP en TAPP

Bij liesbreuken worden veel operaties laparo-endoscopisch uitgevoerd. De chirurg werkt dan via kleine openingen met een camera en lange instrumenten.

Twee bekende technieken zijn TEP en TAPP.

TEP

TEP staat voor totally extraperitoneal repair.

De chirurg bereikt de liesregio vanuit een ruimte tussen buikwandlagen zonder de vrije buikholte binnen te gaan. Een mat wordt achter de zwakke liesregio geplaatst.

TAPP

TAPP betekent transabdominal preperitoneal repair.

Hierbij gaat de chirurg eerst de buikholte in en bereikt vervolgens de ruimte vóór het buikvlies waar de mesh wordt geplaatst.

Welke techniek het beste past, hangt af van de breuk, eerdere operaties, ervaring van de chirurg en kenmerken van de patiënt. Bij mannen met een primaire enkelzijdige liesbreuk noemt de Nederlandse richtlijn laparo-endoscopische behandeling als aanbevolen mogelijkheid vanwege de lagere incidentie van vroege en latere postoperatieve pijn, ofschoon er patiënt- en breukkenmerken bestaan waarbij een open Lichtenstein-operatie juist passender is. ¹¹Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2019). Liesbreuk bij volwassenen: chirurgische behandeling. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/liesbreuk_bij_volwassenen/chirurgische_behandeling_liesbreuk.html

Waarom een kunststof mat wordt gebruikt

Een mesh is een chirurgisch implantaat dat de buikwand verstevigt.

Het principiële voordeel is dat de chirurg niet uitsluitend sterk aan kwetsbaar eigen weefsel hoeft te trekken om een opening dicht te krijgen. Het weefsel groeit in en rond de poreuze structuur van de mat, waarna een versterkte zone ontstaat.

Bij littekenbreuken adviseert de Nederlandse richtlijn in beginsel meshversterking wanneer operatief herstel wordt uitgevoerd. Het bewijs laat consequent minder recidieven zien dan bij herstel zonder dergelijke versterking. ¹²Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2018). Littekenbreuken: operatieve behandeling van littekenbreuken. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/littekenbreuken/operatieve_behandeling_van_littekenbreuken.html

Mesh is niet één product

Er bestaan verschillende materialen, gewichten, poriegroottes en constructies. Ook de plaats waar de mat komt te liggen verschilt.

Termen die je kunt tegenkomen zijn:

• onlay, bovenop de fascie;
• retromusculair, achter de rechte buikspieren;
• preperitoneaal, vóór het buikvlies;
• intraperitoneaal, aan de zijde van de buikholte.

Daarachter zit een behoorlijk stuk biomechanica. De precieze keuze hoort bij de chirurgische planning en kan niet zinnig worden teruggebracht tot de vraag of een mat in abstracto goed of slecht is.

Complexe buikwandreconstructie

Een grote littekenbreuk is iets anders dan een klein navelbreukje van twee centimeter.

Bij grote defecten kan de oorspronkelijke anatomie ingrijpend veranderd zijn. Spieren zijn naar opzij getrokken, er zijn verklevingen ontstaan en soms bevinden darmlissen zich langdurig in een grote breukzak.

Dan is het doel niet louter het gat afdekken. De chirurg probeert waar mogelijk de functionele continuïteit van de buikwand te herstellen.

Component separation

Bij component separation, in het Nederlands componentenseparatie, worden bepaalde spier- en fascialagen chirurgisch van elkaar losgemaakt zodat zij verder richting middellijn kunnen worden gebracht.

Een moderne posterieure variant is de transversus abdominis release, afgekort TAR. Hierbij wordt een laag rond de dwarse buikspier geopend om ruimte te creëren voor reconstructie en plaatsing van een grote mesh.

Het gaat om specialistische chirurgie met een ander risicoprofiel dan een routinematige kleine breukoperatie.

De breukpoort liefst daadwerkelijk sluiten

Een grote mat simpelweg als brug over een wijd open defect leggen is biomechanisch niet altijd ideaal. De Nederlandse richtlijn adviseert daarom te streven naar sluiting van de breukpoort wanneer dat haalbaar is, met mesh als versterking. ¹³Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2018). Littekenbreuken: sluiten breukpoort bij littekenbreuk. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/littekenbreuken/sluiten_breukpoort_bij_littekenbreuk.html

Expertise bij complexe buikwandbreuken

Een kleine ongecompliceerde liesbreuk kan in tal van Nederlandse ziekenhuizen goed worden behandeld. Voor een enorme recidieflittekenbreuk, geïnfecteerde mesh, darmfistel of loss of domain ligt concentratie van ervaring meer voor de hand.

Amsterdam UMC heeft samen met het Flevoziekenhuis een centrum voor darmfalen en complexe buikwandproblematiek waar grote en complexe littekenbreuken, grote primaire breuken, darmfistels en geïnfecteerde meshes worden beoordeeld en behandeld. ¹⁴Amsterdam UMC. Darmfalen/Complexe buikwand. URL: amsterdamumc.nl/nl/verwijzen/specialismen/darmfalencomplexe-buikwand

Ook andere Nederlandse ziekenhuizen hebben specifieke buikwandexpertise. Het Elkerliek ziekenhuis beschikt bijvoorbeeld over een expertisecentrum voor lies- en buikwandbreuken en Franciscus heeft voor de buikwandchirurgie een topklinische erkenning. Het noemen van zulke centra betekent niet dat een gewone breuk daar behandeld moet worden. Bij complexe recidieven, fistels en omvangrijke reconstructies kan specifieke ervaring evenwel daadwerkelijk relevant worden.

Complicaties van een operatie

Breukchirurgie is dagelijkse chirurgie, maar dagelijkse chirurgie is nog steeds chirurgie.

Mogelijke complicaties zijn:

• bloeding;
• hematoom;
• wondinfectie;
• seroom;
• beschadiging van omliggende structuren;
• trombose;
• tijdelijke gevoelsstoornissen;
• langdurige pijn;
• infectie van mesh;
• recidief van de breuk;
• darmletsel bij complexe chirurgie;
• verklevingen.

Het risico is sterk afhankelijk van het type operatie. Een ongecompliceerde TEP voor een eerste liesbreuk bij een gezonde patiënt is qua omvang niet vergelijkbaar met een meeruren durende reconstructie van een grote recidieflittekenbreuk.

Chronische pijn na liesbreukchirurgie

Een deel van de patiënten houdt langer pijn in de lies na de operatie.

Wanneer postoperatieve pijn langer aanhoudt, kunnen meerdere mechanismen een rol spelen, waaronder:

• zenuwirritatie;
• zenuwbeschadiging;
• littekenvorming;
• lokale ontstekingsreactie;
• spanning in het geopereerde gebied;
• een recidief;
• een andere oorzaak die reeds vóór de operatie aanwezig was.

Precies daarom is het bij iemand met vooral pijn maar nauwelijks een aantoonbare breuk niet verstandig om zonder degelijke diagnostiek te denken: er zit iets, dus opereren zal de pijn wel oplossen.

De Nederlandse liesbreukrichtlijn besteedt afzonderlijk aandacht aan het voorkomen en behandelen van chronische postoperatieve pijn. ¹⁵Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2019). Liesbreuk bij volwassenen: postoperatieve pijn. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/liesbreuk_bij_volwassenen/postoperatieve_pijn.html

Recidief: wanneer een breuk terugkomt

Een recidiefhernia is een breuk die na eerdere operatieve reparatie opnieuw ontstaat.

Daar kunnen verschillende oorzaken achter zitten:

• onvoldoende ingroei of fixatie;
• wondinfectie;
• kwetsbaar bindweefsel;
• zeer grote oorspronkelijke breuk;
• technische factoren;
• blijvend hoge mechanische belasting;
• ernstige obesitas;
• meerdere eerdere operaties.

Na een recidiefliesbreuk wordt vaak voor een ander anatomisch operatievlak gekozen dan bij de eerste operatie. Na een eerdere anterieure, dus van voren uitgevoerde reparatie, kan een posterieure benadering worden gekozen en omgekeerd. Zo hoeft de chirurg minder door reeds verlittekend operatiegebied te werken.

Verklevingen in de buikholte

Na buikoperaties kan littekenweefsel tussen inwendige structuren ontstaan. Zulke adhesies of verklevingen kunnen dun en vliezig zijn, maar soms ook stevige banden vormen.

Veel adhesies geven nooit klachten.

Soms kunnen zij een darm in een ongunstige hoek trekken of een passagebelemmering veroorzaken. Dan kan een mechanische ileus ontstaan.

Het is verleidelijk om chronische vage buikpijn na iedere buikoperatie aan verklevingen toe te schrijven. Dat is diagnostisch riskant. Verklevingen zijn op gewone beeldvorming dikwijls moeilijk rechtstreeks zichtbaar en buikpijn heeft talloze andere oorzaken.

Buikvliesontsteking: een totaal ander ziektebeeld

Peritonitis is ontsteking van het buikvlies.

Dat kan ontstaan door bijvoorbeeld:

• darmperforatie;
• geperforeerde appendicitis;
• lekkage na darmchirurgie;
• ernstige ontsteking in de buik;
• infectie van ascitesvocht.

Bij diffuse peritonitis wordt de gehele buik vaak zeer pijnlijk en gespannen. Beweging, hoesten en zelfs schokken tijdens vervoer kunnen de pijn verergeren.

Dit is het soort buikpijn waarbij de klinische toestand van de patiënt zwaarder weegt dan het zoeken naar een huis-tuin-en-keukenverklaring.

Voeding vóór en na een breukoperatie

Er bestaat geen dieet dat een bestaande breukpoort dicht laat groeien. De fascie laat zich niet met avocado, collageenpoeder of een speciaal sapje terug op zijn plaats praten.

Voeding krijgt rondom een operatie wel degelijk betekenis omdat wondgenezing grondstoffen en energie vergt.

Eiwitten

Eiwitten leveren aminozuren die nodig zijn voor herstel van spieren, bindweefsel en wondweefsel.

Goede bronnen zijn bijvoorbeeld:

• zuivel;
• eieren;
• vis;
• vlees;
• peulvruchten;
• tofu;
• noten.

Na uitgebreide chirurgie of bij ondervoeding kan een diëtist adviseren om de eiwitinname doelgericht te verhogen.

Voldoende energie

Iemand die in de weken rond een grote operatie nauwelijks eet, kan spiermassa verliezen. Vooral bij oudere of reeds kwetsbare patiënten kan dat het herstel vertragen.

Een enorm streng afslankdieet vlak vóór een grote reconstructie is daarom iets anders dan gecontroleerd gewichtsverlies maanden vooraf onder medische begeleiding.

Vitaminen en mineralen

Een normale volwaardige voeding levert onder meer vitamine C, zink, ijzer, foliumzuur en andere micronutriënten die bij weefselherstel betrokken zijn.

Megadoseringen leveren bij iemand zonder tekort geen bewezen methode om een fasciale wond spectaculair sneller te laten genezen.

Obstipatie voorkomen

Na een operatie kunnen pijnstillers, minder bewegen, anders eten en narcose de darmwerking vertragen.

Persen op harde ontlasting is onaangenaam wanneer je buik net geopereerd is. Voldoende drinken, bewegen zodra dat mag en voldoende vezels kunnen helpen, tenzij de chirurg om medische redenen tijdelijk een ander dieet adviseert.

Bij vermoeden van darmobstructie zijn grote hoeveelheden vezels of vezelpreparaten juist geen doe-het-zelfoplossing.

Zelfzorg bij een ongecompliceerde breuk

Een bestaande anatomische breuk kun je thuis niet repareren. Zelfzorg is gericht op klachten beperken, conditie behouden en situaties vermijden die onnodig veel hinder geven.

Praktisch kun je denken aan:

• blijf normaal bewegen binnen je pijngrens;
• voorkom langdurige obstipatie;
• behandel chronische hoest via huisarts of behandelaar;
• voorkom grote gewichtstoename;
• stop met roken wanneer je rookt;
• bouw lichamelijke belasting geleidelijk op;
• laat toenemende of veranderende klachten beoordelen.

Een leven lang niets meer tillen uit angst voor een breuk is meestal evenmin verstandig. Spieren en conditie varen niet wel bij chronische inactiviteit.

Breukbanden

Een breukband geeft uitwendige ondersteuning aan de buikwand.

Zo’n band geneest de fasciale opening niet. Bij geselecteerde patiënten kan hij wel comfort geven, bijvoorbeeld wanneer een operatie tijdelijk wordt uitgesteld of na een grote buikwandreconstructie.

De Nederlandse richtlijn voor littekenbreuken beschrijft het gebruik van een breukband vooral rondom complexe reconstructies als tijdelijke ondersteuning. ¹⁶Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. (2018). Littekenbreuken: nazorg bij littekenbreuk. Richtlijnendatabase. URL: richtlijnendatabase.nl/richtlijn/littekenbreuken/nazorg_bij_littekenbreuk.html

Een harde, pijnlijke of mogelijk ingeklemde breuk moet je niet met steeds strakker aangesnoerde hulpmiddelen proberen te bedwingen.

Bewegen na een operatie

Oudere adviezen waren soms bijzonder streng: wekenlang bijna niets doen en vooral de buik ontzien.

Thans wordt vroeg mobiliseren juist belangrijk gevonden. Dat betekent dat je zo snel als verantwoord weer uit bed komt, loopt en dagelijkse beweging hervat.

Bij complexe reconstructies kan de chirurg de belasting van de romp aanvankelijk bewust beperken. De Nederlandse richtlijn beschrijft na complexe littekenbreukchirurgie een fase van ontlasting, gevolgd door geleidelijke opbouw van belasting.

De precieze leefregels na een kleine liesbreukoperatie zijn daardoor niet één op één over te nemen voor iemand die een enorme buikwandreconstructie heeft ondergaan.

Roken en wondgenezing

Roken beïnvloedt wondgenezing ongunstig. Nicotine en andere bestanddelen van tabaksrook beïnvloeden onder meer bloedvaten en zuurstoftoevoer naar weefsel.

Bij complexe reconstructieve chirurgie kan stoppen met roken daarom een expliciete voorwaarde of onderdeel van prehabilitatie zijn.

Prehabilitatie betekent dat je vóór een operatie gericht werkt aan factoren die het herstel beïnvloeden, bijvoorbeeld conditie, voeding, lichaamsgewicht, diabetesregulatie en roken.

Kruidengeneeskunde en natuurlijke middelen

Er bestaat geen kruid dat een liesbreuk, navelbreuk of littekenbreuk anatomisch kan sluiten. Een fasciedefect is geen ontsteking die met een aftreksel verdwijnt.

Claims dat smeersels, essentiële oliën, kruidencompressen of supplementen de breukpoort weer dichttrekken, hebben geen plaats in evidence-based behandeling.

Sommige natuurlijke middelen kunnen hoogstens een bijkomende klacht beïnvloeden. Denk bijvoorbeeld aan voedingsmaatregelen die de stoelgang verbeteren wanneer obstipatie tot veel persen leidt. Maar ook dan behandel je niet de breuk zelf.

Voorafgaand aan een operatie moet je supplementen en kruidenpreparaten aan arts of anesthesioloog melden. Sommige middelen kunnen de bloedstolling of werking van geneesmiddelen beïnvloeden. Dat is vooral relevant wanneer een chirurgische ingreep gepland staat.

Kan buikspiertraining een breuk herstellen?

Nee. Een echte opening in fascie groeit niet dicht doordat de omliggende spieren sterker worden.

Gerichte oefentherapie kan bij sommige mensen wél de functie van romp en buikwand verbeteren. Bij rectusdiastase ligt daar vaak veel meer ruimte dan bij een echte hernia.

Ook na chirurgisch herstel is progressieve training nuttig om kracht en vertrouwen terug te krijgen, zodra het operatiegebied voldoende hersteld is.

Een bolstaande buik tijdens aanspannen bewijst trouwens niet dat de spieren zwak zijn. De anatomie van fascia, spierpositie, vetverdeling en eventueel aanwezige diastase telt mee.

PUBMED en andere wetenschappelijke publicaties

Europese richtlijn voor littekenbreuken

In 2023 verscheen een uitgebreide richtlijn van de European Hernia Society over littekenbreuken in de middellijn. De richtlijn behandelt onder meer diagnostiek, risicofactoren, besluitvorming en operatieve reconstructie.

Een centraal uitgangspunt is dat buikwandchirurgie meer behelst dan het dichten van een gat: risico op recidief, wondproblemen, pijn, kwaliteit van leven en technische haalbaarheid moeten gezamenlijk worden afgewogen. ¹⁷Sanders, D. L., Pawlak, M. M., Simons, M. P., et al. (2023). Midline incisional hernia guidelines: The European Hernia Society. British Journal of Surgery, 110(12), 1732-1768. DOI: 10.1093/bjs/znad284. PMID: 37727928. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37727928/

Het sluiten van de buik na een operatie

Voorkomen is bij littekenbreuken minstens zo interessant als repareren.

De European en American Hernia Societies adviseren bij een electieve mediane laparotomie een continue zogeheten small-bites-techniek met langzaam resorbeerbaar hechtmateriaal. Small bites betekent dat bij het sluiten van de fascie relatief kleine happen weefsel dicht langs de wondrand worden genomen in plaats van grote, ver uiteen liggende steken.

Daarmee probeert men wondkrachten gunstiger te verdelen en het risico op latere littekenbreuk te verkleinen. ¹⁸Deerenberg, E. B., Henriksen, N. A., Antoniou, G. A., et al. (2022). Updated guideline for closure of abdominal wall incisions from the European and American Hernia Societies. British Journal of Surgery, 109(12), 1239-1250. PMID: 36026550. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36026550/

Afwachten bij liesbreuken

Langdurig Nederlands onderzoek maakt goed duidelijk waarom geneeskunde zelden uit simpele ja-neevragen bestaat.

Bij mannen van vijftig jaar en ouder met een asymptomatische of weinig symptomatische liesbreuk bleek afwachten gedurende langere tijd relatief veilig mogelijk, maar het merendeel koos in de daaropvolgende twaalf jaar alsnog voor een operatie. Klachten ontwikkelen zich dus dikwijls allengs. ¹⁹Van den Dop, L. M., Sneiders, D., Kleinrensink, G. J., et al. (2023). Twelve-year outcomes of watchful waiting versus surgery of mildly symptomatic or asymptomatic inguinal hernia in men aged 50 years and older: A randomised controlled trial. EClinicalMedicine, 65, 102304. PMID: 37936657. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37936657/

Kwaliteit van leven hoort bij het behandelresultaat

Wetenschappelijk onderzoek naar breukchirurgie richtte zich vanouds sterk op recidief, infectie en technische uitkomsten. Dat is begrijpelijk, doch onvolledig.

Patiënten beoordelen hun herstel ook aan pijn, bewegingsvrijheid, uiterlijk van de buik, functioneren op het werk en vertrouwen in de buikwand.

Onderzoek naar abdominale buikwandreconstructie laat zien dat functioneel herstel en kwaliteit van leven na succesvolle behandeling kunnen verbeteren. ²⁰Licari, L., Guercio, G., Campanella, S., et al. (2019). Clinical and functional outcome after abdominal wall incisional hernia repair: Evaluation of quality-of-life improvement and comparison of assessment scales. World Journal of Surgery, 43(8), 1914-1920. DOI: 10.1007/s00268-019-05003-0. PMID: 31011821. URL: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31011821/

Buikwandchirurgie wordt steeds meer maatwerk

De tijd waarin alle breuken ongeveer volgens hetzelfde procedé werden behandeld ligt achter ons.

Bij een eenvoudige primaire liesbreuk gaat de discussie vooral over open of laparo-endoscopisch herstel, pijn, herstelduur en recidief. Bij complexe littekenbreuken komen veel meer variabelen samen: de positie van de spieren, kwaliteit van fascie, grootte van het defect, eerder geplaatste mesh, eventuele infectie, verklevingen, fistels en de verhouding tussen buikvolume en breukinhoud.

Zelfs CT-beelden worden thans steeds verfijnder gebruikt voor preoperatieve planning.

Daarmee verschuift het vakgebied van simpele herniorrhaphy, letterlijk het operatief herstellen van een breuk, naar volwaardige abdominal wall reconstruction: reconstructie van een functionerende buikwand.

Een breuk herkennen zonder ieder bobbeltje tot hernia te verklaren

Een zwelling die bij staan en hoesten groter wordt en in liggende houding verdwijnt, past sterk bij een hernia. Een operatielitteken waaronder langzaam een uitstulping ontstaat doet hetzelfde.

Maar de plaats alleen bewijst weinig.

Een zwelling in de lies kan bijvoorbeeld een cyste, lymfeklier of vaatprobleem zijn. Een pijnlijk bultje boven de navel kan een epigastrische breuk zijn, maar ook uit onderhuids weefsel komen. Een gespannen buik zonder plaatselijke breukpoort kan bij ascites, darmuitzetting of andere inwendige processen voorkomen.

En sommige ernstige aandoeningen geven juist nauwelijks zichtbare veranderingen aan de buitenkant. Bij het syndroom van Wilkie raakt bijvoorbeeld het duodenum bekneld tussen grote bloedvaten. Dat speelt zich geheel binnen de buik af en heeft anatomisch niets met een buikwandbreuk te maken, ondanks de buikpijn en obstructieve klachten.

Daarom begint een degelijke beoordeling niet bij het etiket hernia, maar bij anatomie: waar zit de afwijking precies, welke laag is betrokken, verandert zij met druk en houding en welke structuren liggen daar?

Na een buikoperatie: welke klachten passen nog bij herstel?

Een operatiewond kan wekenlang trekken, gevoelig zijn en bij bepaalde bewegingen merkbaar blijven.

Een kleine harde rand onder het litteken kan tijdens de wondgenezing voorkomen. Ook tijdelijke gevoelloosheid rond een incisie is niet vreemd doordat kleine huidzenuwen zijn doorgesneden.

Wat minder goed bij rustig herstel past:

• een snel groter wordende zwelling;
• toenemende roodheid;
• pus;
• koorts;
• wondranden die uiteenwijken;
• fors toenemende pijn;
• herhaald braken;
• sterk opgezette buik;
• plotseling ontstane harde breuk.

Een seroom kan na buikwandchirurgie overigens een zachte vochtzwelling geven zonder dat de breuk daadwerkelijk is teruggekeerd. Dat onderscheid wordt zo nodig met onderzoek of echografie gemaakt.

Het verschil tussen een grote en een gevaarlijke breuk

Een opvallend grote breuk ziet er vaak alarmerender uit dan een kleine. De grootte alleen voorspelt de acute gevaarlijkheid echter slecht.

Een grote breukpoort kan relatief ruim zijn, waardoor darm gemakkelijk heen en weer beweegt. Een kleine, harde opening kan juist een nauwe hals vormen waarin weefsel klem komt te zitten.

Dat betekent niet dat grote breuken onschuldig zijn. Ze kunnen de werking van de buikwand ernstig verstoren, groter worden en reconstructie allengs moeilijker maken.

De vraag is dus niet: hoe groot is de bult?

De relevantere vragen zijn: wat zit erin, hoe breed is de opening, is de inhoud reponibel, welke klachten geeft de breuk en wat gebeurt er met de buikwandfunctie?

Slot: de buik is een wand, een ruimte en een mechanisch systeem

Wie alleen naar de buikorganen kijkt, mist een belangrijk deel van de anatomie. De buikwand is geen verpakking rond maag en darmen, maar een functioneel systeem van spieren, peesplaten, fascie, zenuwen en natuurlijke doorgangen. Daarachter liggen buikvlies, mesenterium en buikorganen, elk met hun eigen ziekten en pijnpatronen.

Dat onderscheid voorkomt merkwaardige denkfouten. Een breuk is niet hetzelfde als rectusdiastase. Een bobbel is niet automatisch een hernia. Buikpijn hoeft niet uit de darm te komen. Een grote breuk is niet per definitie de breuk met het grootste risico op beklemming. En een kunststof mat is geen doel op zichzelf, maar één hulpmiddel binnen reconstructieve chirurgie.

Bij een rustige reponibele breuk bestaat dikwijls tijd om de mogelijkheden met huisarts en chirurg zorgvuldig af te wegen. Verandert het beeld plotseling, wordt de zwelling hard en pijnlijk, blijft zij buiten staan of komen braken en een opgezette buik erbij, dan verandert ook de medische urgentie. Juist daar ligt de kwintessens: begrijp eerst welke anatomische structuur het probleem vormt, en laat vervolgens ernst, functie en risico bepalen wat er moet gebeuren.

Verder lezen

Ook uit Aandoeningen

Drie artikelen uit dezelfde hoofdrubriek, wekelijks opnieuw geselecteerd.

Hersenschudding: symptomen, oorzaken en behandeling

Een herenschudding (commotio cerebri) is een lichte vorm van hersenletsel, waarbij de hersenen in de schedel heen en…

Lees het artikel →

Hantavirus: zeldzaam in Nederland, maar niet iets om achteloos weg te wuiven

Hantavirus is een zeldzame virusinfectie die je kunt oplopen via urine, ontlasting of speeksel van besmette muizen en…

Lees het artikel →

Lees verder

Alle aandoeningen met een D

Op deze pagina vind je een alfabetisch overzicht van medische aandoeningen die beginnen met de letter D. De…

Lees het artikel →