Prostaat, penis en plasbuis: bouw, werking, klachten en aandoeningen

Laatst bijgewerkt op 11 augustus 2026 door M.G. Sulman

De prostaat, penis en plasbuis vormen samen een nauw verbonden deel van het mannelijke urineweg- en voortplantingsstelsel. Problemen in dit gebied kunnen zich uiten als moeite met plassen, een veranderde urinestraal, pijn, afscheiding, bloedverlies, erectie- of zaadlozingsproblemen en afwijkingen aan penis of voorhuid. De oorzaak loopt uiteen van goedaardige prostaatvergroting en ontsteking tot een vernauwde plasbuis of, veel zeldzamer, kanker. Wanneer is onderzoek nodig, welke behandelingen bestaan er en wat leren ervaringen?

Prostaat, penis en plasbuis horen anatomisch bij elkaar

De prostaat, penis en plasbuis worden dikwijls afzonderlijk besproken, terwijl ze anatomisch en functioneel nauw met elkaar samenhangen. De plasbuis loopt vanuit de urineblaas door de prostaat en vervolgens door de penis naar buiten. Daardoor kan een probleem op de ene plaats klachten veroorzaken die je elders merkt. Een vernauwing van de plasbuis kan bijvoorbeeld een zwakke urinestraal geven, maar een vergrote prostaat kan vrijwel hetzelfde doen. Een ontstoken prostaat kan pijn veroorzaken in het bekken, de penis of het gebied tussen balzak en anus.

Dat verklaart meteen waarom de eenvoudige gedachte “ik plas moeilijk, dus er is iets met mijn prostaat” te kort door de bocht is. Artsen spreken bij dergelijke klachten vaak van lower urinary tract symptoms, afgekort LUTS. In het Nederlands zijn dat lage-urinewegklachten: symptomen die ontstaan tijdens het opslaan of uitplassen van urine. De term zegt aanvankelijk weinig over de oorzaak. Mictieklachten bij mannen worden in de Nederlandse huisartsenrichtlijn derhalve beoordeeld vanuit de klachten zelf en niet vanuit de vooronderstelling dat de prostaat altijd de boosdoener is.¹Nederlands Huisartsen Genootschap. (2024). NHG-Standaard Mictieklachten bij mannen. https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/mictieklachten-bij-mannen

De prostaat behoort primair tot het voortplantingsstelsel. De penis heeft functies bij urineren en seksuele activiteit. De plasbuis behoort tot de urinewegen, maar transporteert bij de man tevens sperma. De drie structuren komen dus letterlijk en fysiologisch bij elkaar.

Anatomie: waar liggen prostaat, penis en plasbuis?

De prostaat ligt direct onder de blaas

De prostaat is een klier die onder de urineblaas ligt en het eerste gedeelte van de mannelijke plasbuis omgeeft. Bij een jongvolwassen man heeft de prostaat grofweg het formaat van een kastanje of walnoot, al varieert de grootte per persoon.

De bovenkant grenst aan de blaashals. De achterzijde ligt vlak vóór de endeldarm. Daardoor kan een arts de prostaat bij een rectaal toucher via de anus met een vinger voelen.

Door de prostaat heen loopt de prostatische urethra, oftewel het gedeelte van de plasbuis dat zich binnen de prostaat bevindt. Juist deze ligging verklaart waarom een vergrote prostaat de urinestroom kan bemoeilijken. De prostaat hoeft de plasbuis daarbij niet letterlijk als een bankschroef dicht te knijpen. Veranderingen in prostaatweefsel, gladde spieren, blaashals en blaasfunctie werken tezamen.

Binnen de prostaat bestaan verschillende zones

De prostaat is geen homogene klomp weefsel. Pathologen en urologen onderscheiden verschillende anatomische zones. De perifere zone ligt vooral aan de buitenzijde en achterzijde. Veel prostaatcarcinomen, dus kwaadaardige prostaatgezwellen, ontstaan daar. De transitiezone ligt rondom de plasbuis en is juist de plaats waar benigne prostaathyperplasie meestal ontstaat.

Benigne prostaathyperplasie, afgekort BPH, betekent goedaardige toename van prostaatweefsel. Benigne betekent goedaardig; hyperplasie betekent dat het aantal cellen toeneemt.

Dat verschil in ligging is klinisch relevant. Een prostaat kan in de transitiezone flink groeien en plasklachten veroorzaken zonder dat er kanker aanwezig is. Omgekeerd kan een relatief kleine tumor in de perifere zone geruime tijd bestaan zonder de urinestroom merkbaar te beïnvloeden.

Zaadblaasjes en zaadleiders monden dichtbij uit

Achter de prostaat liggen de zaadblaasjes. Deze klieren leveren een belangrijk deel van het vocht waaruit sperma bestaat. De zaadleiders vervoeren zaadcellen vanuit de bijballen naar het bekken. Vlak voordat zij de prostaat bereiken, komen hun afvoergangen samen met die van de zaadblaasjes.

De gevormde ductus ejaculatorii, oftewel ejaculatiekanalen, lopen door de prostaat en monden uit in de prostatische plasbuis. Bij een zaadlozing komen zaadcellen, vocht uit de zaadblaasjes en prostaatvocht derhalve samen in de plasbuis.

Wat doet prostaatvocht?

Prostaatklieren produceren een dun, melkachtig vocht met onder meer enzymen, citraat, zink en prostate-specific antigen, beter bekend als PSA.

PSA wordt vaak uitsluitend met prostaatkanker geassocieerd, doch fysiologisch heeft dit eiwit een gewone functie. Na een zaadlozing helpt PSA het aanvankelijk stroperige sperma weer vloeibaarder te maken. PSA is dus geen “kankerstof”. Gezond prostaatweefsel produceert het eveneens.

Bij beschadiging, ontsteking, vergroting en kwaadaardige verandering kan meer PSA in het bloed terechtkomen. Daarom kan de PSA-waarde worden gebruikt bij onderzoek naar prostaatkanker, maar de waarde is op zichzelf geen diagnose.

De penis: meer dan een uitwendig orgaan

De penis bestaat uit de wortel, schacht en eikel. Binnenin bevinden zich drie langgerekte zwellichamen: twee corpora cavernosa en één corpus spongiosum.

De corpora cavernosa liggen naast elkaar aan de bovenzijde van de penis. Zij vullen zich tijdens seksuele opwinding met bloed en zorgen voor het grootste deel van de stijfheid. Het corpus spongiosum ligt aan de onderzijde rondom de plasbuis en loopt aan het uiteinde uit in de glans penis, oftewel de eikel.

Dat sponsachtige zwellichaam blijft tijdens een erectie iets minder hard dan de beide corpora cavernosa. Dat is functioneel. Een volledig dichtgedrukte plasbuis zou ejaculatie onmogelijk maken.

De voorhuid en eikel

Bij een onbesneden man wordt de eikel gedeeltelijk of volledig bedekt door het preputium, oftewel de voorhuid. Aan de onderzijde zit het frenulum, het huidbandje dat de voorhuid met de eikel verbindt.

Roodheid, jeuk, zwelling of pijn aan de eikel kan passen bij balanitis, oftewel eikelontsteking. Een voorhuid die niet behoorlijk kan worden teruggetrokken heet fimosis of phimosis. Zulke aandoeningen zijn relevant binnen dezelfde anatomische special, omdat klachten aan de penis soms aanvankelijk als “plasprobleem” worden ervaren.

Ook genitale wratten kunnen op de schacht, eikel, voorhuid of bij de opening van de plasbuis ontstaan.

De plasbuis loopt van blaas tot penisopening

De plasbuis heet medisch urethra. Bij een volwassen man is zij aanzienlijk langer dan bij een vrouw en loopt zij vanuit de blaas door prostaat, bekkenbodem en penis.

Anatomisch wordt de mannelijke urethra onder meer verdeeld in:

• prostaatgedeelte of prostatische urethra;
• membraneuze urethra, een kort gedeelte ter hoogte van de bekkenbodem;
• bulbaire urethra in het proximale deel van de penis;
• peniele of sponsachtige urethra verder door het corpus spongiosum;
• meatus urethrae, de uiteindelijke opening aan de top van de eikel.

Dat verloop doet ertoe. Een gescheurde urinebuis na een bekkenfractuur is bijvoorbeeld een ander soort letsel dan schade aan het voorste gedeelte van de urethra na een val met het kruis op een fietsstang.

Twee transportsystemen gebruiken dezelfde uitgang

Bij mannen vervoert de plasbuis zowel urine als sperma, zij het vanzelfsprekend niet gelijktijdig.

Tijdens urineren ontspant de sluitspier en trekt de blaas samen. Tijdens ejaculatie worden verschillende spieren en sluitmechanismen juist zo aangestuurd dat zaadvocht naar buiten wordt gestuwd en normaal gesproken niet terug de blaas in loopt.

Bij sommige prostaatbehandelingen kan dit mechanisme veranderen. Dan ontstaat retrograde ejaculatie: het sperma komt tijdens het orgasme geheel of gedeeltelijk in de blaas terecht. Je ervaart meestal nog wel een orgasme, maar er komt weinig of geen zaadvocht uit de penis. Het sperma wordt later met de urine uitgeplast.

Dit is doorgaans niet schadelijk, maar kan de vruchtbaarheid sterk verminderen.

Naamgeving en historische achtergrond

Waar komt het woord prostaat vandaan?

De geschiedenis van het woord prostaat is merkwaardiger dan de moderne anatomische term doet vermoeden. Het Griekse prostatēs had oorspronkelijk betekenissen als iemand die vóór iets staat, een leider of voorzitter. De medische naamgeving ontwikkelde zich vervolgens door historische interpretaties van de anatomie. Een analyse van de geschiedenis van de term laat zien dat het moderne gebruik allengs uit oudere anatomische beschrijvingen is voortgekomen.²Marx, F. J. (2009). History of the term prostate. The Prostate, 69(2), 208-213. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18942121/

De term is derhalve veel ouder dan onze huidige kennis van klierweefsel, PSA, hormonen en prostaatkanker.

Penis is een Latijns woord

Penis komt rechtstreeks uit het Latijn. Het woord werd daar eveneens anatomisch gebruikt, maar is etymologisch verwant aan een oudere betekenis die met “staart” samenhangt.³Merriam-Webster. (2026). Penis: word history and etymology. https://www.merriam-webster.com/dictionary/penis

Andere termen zoals fallus komen uit een andere taalgeschiedenis en worden thans eerder cultureel, symbolisch of anatomisch gebruikt dan als dagelijkse medische hoofdterm.

Urethra en ureter werden eeuwenlang door elkaar gehaald

De woorden urethra en ureter gaan terug op het Oudgrieks. De ureter is de urineleider van nier naar blaas; de urethra is de plasbuis van blaas naar buiten. Voor moderne geneeskunde is dat verschil volstrekt helder, doch historische auteurs gebruikten beide woorden lange tijd minder consequent.

Pas in de vroegmoderne anatomie raakte de terminologie geleidelijk gestandaardiseerd.⁴Marx, F. J., & Karenberg, A. (2010). Uro-words making history: ureter and urethra. Prostate Cancer and Prostatic Diseases, 13, 1-2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20166127/

De belangrijkste klachten uit dit gebied

Prostaat-, penis- en plasbuisaandoeningen geven een bont klachtenpatroon. Sommige symptomen zijn typisch voor één structuur. Andere zeggen alleen dat ergens in de lage urinewegen iets hapert.

Een zwakke urinestraal

Een duidelijk zwakkere straal kan ontstaan doordat urine meer weerstand ondervindt. Mogelijke verklaringen zijn onder meer prostaatvergroting, vernauwing van de plasbuis, verhoogde spierspanning rond de blaashals of een blaas die minder krachtig samentrekt.

Daarom bewijst een zwakke straal op zichzelf geen vergrote prostaat.

Moeilijk op gang komen

Hesitatie is de medische term voor moeite om de urinestroom te beginnen. Je staat bijvoorbeeld bij het toilet, voelt aandrang, maar moet enkele seconden of langer wachten voordat de straal komt.

Bij obstructie, oftewel belemmering van de urinestroom, komt dit geregeld voor.

Persen tijdens het plassen

Wanneer je geregeld je buikspieren moet aanspannen om urine naar buiten te krijgen, probeert je lichaam als het ware extra druk te leveren.

Dat kan samengaan met een obstructie, maar eveneens met onvoldoende kracht van de blaasspier. Chronisch hard persen is derhalve geen betrouwbare thuistest voor prostaatvergroting.

Onderbroken urinestroom

Een straal die begint, stopt en opnieuw begint heet een intermitterende urinestraal. Dit kan voorkomen bij prostaatproblemen, urethrale obstructie, afwijkende bekkenbodemspanning of blaasstenen.

Nadruppelen

Postmictioneel nadruppelen betekent dat na het eigenlijke plassen nog urine uit de plasbuis lekt. Vaak zit een kleine hoeveelheid urine in het bulbaire gedeelte van de urethra achtergebleven.

Dat verschijnsel komt veel voor en hoeft geen ernstige ziekte te betekenen. Bij nieuwe of toenemende klachten kijkt een arts evenwel naar het gehele plaspatroon.

Het gevoel dat de blaas niet leeg is

Dit symptoom wordt soms verward met aantoonbare resturine. Die twee zijn niet identiek.

Je kunt sterk het gevoel hebben dat er urine achterblijft terwijl de blaas op een echo vrijwel leeg blijkt te zijn. Omgekeerd kan iemand aanzienlijke resturine hebben zonder een duidelijk gevoel van onvolledige lediging.

Vaak plassen

Pollakisurie betekent dikwijls plassen, meestal in relatief kleine hoeveelheden. Oorzaken lopen uiteen van blaasirritatie en infectie tot overactieve blaas, veel drinken, cafeïnegebruik, medicijnen of een probleem met de afvoer.

Bij blaasontsteking bij mannen komen frequente aandrang en pijn bij het plassen bijvoorbeeld vaak samen voor.

Nachtelijk plassen

Nocturie betekent dat je ’s nachts wakker wordt om te plassen. Eén keer opstaan kan vooral op latere leeftijd voorkomen zonder dat er sprake is van ernstige urologische ziekte. Meerdere nachtelijke toiletbezoeken kunnen evenwel de slaap fors aantasten.

Nocturie heeft bovendien lang niet altijd een lokale oorzaak in prostaat of blaas. Ook vochtophoping in de benen, hartproblemen, slaapstoornissen, diabetes, medicijnen en een verschoven dag-nachtritme van de urineproductie kunnen eraan bijdragen.

Onderzoek naar LUTS laat zien dat vooral nocturie en het gevoel van onvolledig leegplassen zwaar kunnen wegen op de kwaliteit van leven.⁵Batista-Miranda, J. E., Molinuevo, B., & Pardo, Y. (2007). Impact of lower urinary tract symptoms on quality of life using Functional Assessment Cancer Therapy scale. Urology, 69(2), 285-288. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17320665/

Plotselinge, sterke aandrang

Urgentie betekent een plotselinge moeilijk uitstelbare behoefte om te plassen. Bij sommige mannen is dit hinderlijker dan de zwakke straal waarop alle aandacht aanvankelijk wordt gericht.

Een man kan dus gelijktijdig obstructieve klachten en een overactieve blaas hebben.

Pijn of branderigheid bij het plassen

Dysurie is pijnlijk, brandend of schrijnend plassen. Vooral ontstekingen en irritatie van de plasbuis of blaas liggen dan voor de hand.

Bij plasbuisontsteking kan dysurie samengaan met afscheiding uit de penis. Een urethritis kan door een seksueel overdraagbare infectie worden veroorzaakt, maar er bestaan tevens andere oorzaken.

Afscheiding uit de plasbuis

Afscheiding die niet bij urine of sperma hoort verdient medische beoordeling, vooral wanneer je tevens pijn bij het plassen hebt.

Een soa, bacteriële urethritis of andere ontsteking kan de oorzaak zijn. Zelf antibiotica gebruiken die nog ergens in een kast liggen is geen deugdelijk plan. De verwekker bepaalt mede welke behandeling passend is.

Bloed in de urine

Hematurie betekent bloed in de urine. Bij macroscopische hematurie zie je de verkleuring zelf; microscopische hematurie wordt alleen bij onderzoek gevonden.

Bloed kan afkomstig zijn uit nieren, urineleiders, blaas, prostaat of plasbuis. Het is dus geen typische prostaatklacht.

Mogelijke verklaringen variëren van stenen en infecties tot trauma en tumoren. Zo kunnen nierstenen, een blaaspoliep en diverse andere urinewegaandoeningen bloedverlies veroorzaken.

Zichtbaar bloed in de urine verdient medische beoordeling, ook wanneer het later vanzelf verdwijnt.

Niet meer kunnen plassen

Acute urineretentie betekent dat de blaas zich vult terwijl je niet of vrijwel niet meer kunt plassen. Vaak ontstaat toenemende pijn of druk in de onderbuik.

Dit is een acute medische situatie. De blaas moet doorgaans met een katheter worden ontlast en vervolgens moet worden uitgezocht waarom de afvoer blokkeerde.

Een forse prostaatobstructie is één mogelijkheid. Andere oorzaken bestaan eveneens, waaronder urethrastrictuur, medicijnen en neurologische aandoeningen. Bij het syndroom van Elsberg kan urineretentie bijvoorbeeld het gevolg zijn van ontsteking rond zenuwwortels in het onderste deel van de wervelkolom.

Ervaringen: een kleine plasstoornis kan een groot dagelijks probleem worden

Wie nooit mictieklachten heeft gehad, onderschat gemakkelijk hoeveel gedrag zich rond een toilet kan gaan organiseren. Een man die ieder uur aandrang voelt, kiest in de trein een plaats dicht bij het toilet. Iemand die ’s nachts viermaal moet plassen raakt chronisch moe. Een man met een zeer trage straal gaat uit schaamte liever in een afgesloten toilethokje dan bij een urinoir staan.

Dat zijn geen bijkomstigheden. Onderzoek onder mannen met lage-urinewegklachten laat zien dat dergelijke symptomen samenhangen met een vermindering van de kwaliteit van leven. Nocturie, urgentie en onzekerheid over het kunnen ophouden van urine zijn daarbij geregeld zwaarder belastend dan een arts uit alleen de gemeten stroomsnelheid zou afleiden.⁶Zhang, A. Y., Xu, X., & Wang, Y. (2018). Prevalence, burden, and treatment of lower urinary tract symptoms in men aged 50 and older: a systematic review. International Journal of Clinical Practice. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33415211/

Ook kathetergebruik kan de autonomie fors aantasten. Kwalitatief onderzoek beschrijft hoe plasklachten, verblijfskatheters en seksuele problemen het dagelijks functioneren en de ervaren zelfstandigheid kunnen veranderen.⁷Jakobsson, L., Hallberg, I. R., & Lovén, L. (2000). Experiences of micturition problems, indwelling catheter treatment and sexual life consequences in men with prostate cancer. Journal of Advanced Nursing. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10632794/

De seksuele kant wordt geregeld te laat besproken

Problemen in dit gebied raken vaak urineren en seksualiteit tegelijk. Dat kan gaan om pijn bij ejaculatie, erectieverandering, minder of geen zaadlozing, onzekerheid na een operatie of angst voor urineverlies tijdens intimiteit.

Bij prostaatkanker is dat bijzonder duidelijk. Behandelingen kunnen uitstekende oncologische resultaten opleveren en tegelijk langdurige gevolgen hebben voor continentie, erecties of ejaculatie. Een grote Europese studie met door patiënten zelf gerapporteerde uitkomsten liet zien dat actief behandelde mannen vooral op het gebied van seksuele functie meer verlies aan kwaliteit van leven rapporteerden dan mannen die onder actieve surveillance bleven.⁸Venderbos, L. D. F., et al. (2023). The Europa Uomo Patient Reported Outcome Study 2.0. European Urology Oncology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37268512/

Dat is geen argument tegen behandeling wanneer die nodig is. Het is een argument voor eerlijke informatie vóór de behandeling.

Langdurig leven na prostaatkanker vraagt soms aanpassing

Kwalitatief onderzoek onder mannen die tien jaar na behandeling of actieve surveillance met prostaatkanker leefden, beschrijft een genuanceerd beeld. Veel mannen hadden zich aangepast en waardeerden het leven sterker, terwijl urine- en seksuele gevolgen voor een deel van hen blijvende trade-offs waren die zij in het licht van overleving hadden leren accepteren.⁹Al Awamlh, B. A. H., et al. (2024). The lived experience of prostate cancer: 10-year survivor perspectives. Urologic Oncology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37171717/

Een dergelijke ervaring laat zich moeilijk samenvatten in een score van nul tot tien. Een behandeling kan medisch succesvol zijn terwijl iemand nog maanden of jaren bezig is met de nieuwe werkelijkheid van zijn lichaam.

Prostaatvergroting: veelvoorkomend, goedaardig en soms hinderlijk

Benigne prostaathyperplasie is leeftijdsgebonden groei van prostaatweefsel. Het woord benigne betekent dat het geen kanker is.

BPH komt vooral voor in de transitiezone rondom de plasbuis. Wanneer die groei de doorgang beïnvloedt, spreekt men van benigne prostatische obstructie.

Grootte en klachten lopen niet gelijk op

Een grote prostaat hoeft geen ernstige klachten te veroorzaken. Een kleiner orgaan kan daarentegen door vorm, spierspanning en ligging wel duidelijke obstructie geven.

Dat is een belangrijk praktisch onderscheid. De echo kan bijvoorbeeld een vergrote prostaat laten zien, doch de behandeling wordt vooral bepaald door hinder, complicaties, resturine, urinestroom en individuele omstandigheden.

Typische klachten

Mogelijke klachten zijn:

• moeilijker op gang komen;
• een zwakke of onderbroken straal;
• langer moeten plassen;
• nadruppelen;
• het gevoel niet goed leeg te plassen;
• vaak plassen;
• sterke aandrang;
• nachtelijk plassen.

Het volledige ziektebeeld en de behandelopties staan beschreven bij vergrote prostaat of BPH.

Prostaatontsteking en chronische bekkenpijn

Prostatitis betekent letterlijk ontsteking van de prostaat. De term omvat echter verschillende ziektebeelden.

Een acute bacteriële prostatitis is een echte bacteriële infectie die behoorlijk heftig kan verlopen. Koorts, ziek zijn, pijn in het bekken, brandend plassen en soms urineretentie passen hierbij.

Chronische prostatitis en het chronic pelvic pain syndrome zijn ingewikkelder. Bij chronisch bekkenpijnsyndroom hoeft geen bacteriële infectie aantoonbaar te zijn. Pijnverwerking, spieren van de bekkenbodem, zenuwen en eerdere ontsteking kunnen een complex klachtenbeeld onderhouden.

Meer hierover staat bij prostaatontsteking.

Een prostaatabces is iets anders

Een prostaatabces is een gelokaliseerde ophoping van pus in de prostaat. Dat is zeldzamer en ernstiger dan gewone chronische bekkenpijn.

Vooral aanhoudende koorts, ernstige infectieverschijnselen, onvoldoende reactie op antibiotica en problemen met plassen kunnen aanleiding zijn voor aanvullend onderzoek.

Prostaatstenen, verkalkingen en cysten

Prostaatstenen

Prostaatstenen zijn kleine verkalkte structuren in prostaatweefsel of prostaatgangen. Ze worden geregeld toevallig ontdekt.

Veel mannen merken er niets van. Soms worden zij gezien bij chronische prostaatklachten of eerdere ontsteking.

Prostaatverkalking

Prostaatverkalking is een radiologische of echografische bevinding waarbij calciumhoudende afzettingen zichtbaar zijn.

Een verkalking is geen synoniem voor prostaatkanker. Het beeld moet worden geïnterpreteerd binnen de rest van het onderzoek.

Prostaatcyste

Een prostaatcyste is een met vocht gevulde holte in of rond de prostaat. Kleine cysten worden geregeld toevallig gevonden en veroorzaken geen klachten.

Grotere of ongunstig gelegen cysten kunnen de plasbuis of ejaculatiekanalen beïnvloeden. Dan kunnen mictieklachten, infecties, pijn of vruchtbaarheidsproblemen ontstaan.

Prostaatkanker

Prostaatkanker, oftewel prostaatcarcinoom, ontstaat meestal uit kliercellen van de prostaat. Het is thans de meest voorkomende kankersoort bij mannen in Nederland. Volgens IKNL worden jaarlijks grofweg 13.000 tot 16.000 mannen voor het eerst met prostaatkanker gediagnosticeerd.¹⁰Integraal Kankercentrum Nederland. (2026). Prostaatkanker in Nederland. https://iknl.nl/prostaatkanker-in-nederland

Het biologische gedrag loopt sterk uiteen. Sommige tumoren groeien zo langzaam dat actieve behandeling aanvankelijk meer nadeel dan voordeel kan geven. Andere prostaatcarcinomen zijn agressiever en kunnen uitzaaien naar lymfeklieren, botten of andere organen.

Plasklachten betekenen niet automatisch prostaatkanker

Dit verdient een aparte alinea omdat de misvatting hardnekkig is. De NHG-Standaard Prostaatkanker stelt dat mictieklachten zelden een uiting zijn van prostaatkanker en dat mannen met en zonder mictieklachten een vergelijkbaar risico op prostaatkanker hebben.¹¹Nederlands Huisartsen Genootschap. (2025). NHG-Standaard Prostaatkanker. https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/prostaatkanker

Een tumor ontstaat namelijk dikwijls in de perifere zone van de prostaat en hoeft in een vroeg stadium de plasbuis helemaal niet te hinderen.

Dat is tevens de reden waarom een man zonder plasklachten niet automatisch prostaatkanker kan uitsluiten.

Meer achtergrond staat bij prostaatkanker.

PSA: nuttige test, maar geen simpele kankerknop

PSA staat voor prostate-specific antigen. Een verhoogde bloedwaarde kan voorkomen bij prostaatkanker, maar ook bij prostaatvergroting, ontsteking en andere omstandigheden.

De vraag “is mijn PSA goed of fout?” kan daarom niet op grond van één universele grenswaarde worden beantwoord.

Artsen kijken onder meer naar:

• de hoogte van het PSA;
• leeftijd;
• familiegeschiedenis;
• eerder gemeten waarden;
• prostaatvolume;
• bevindingen bij lichamelijk onderzoek;
• eventuele MRI-bevindingen;
• persoonlijke voorkeuren en behandelconsequenties.

Een PSA-test kan uiteindelijk leiden tot vervolgonderzoek en soms tot ontdekking van een klinisch relevante tumor. Hij kan eveneens afwijkingen aan het licht brengen die nooit klachten zouden hebben gegeven. Daarom hoort een beslissing over testen bij voorkeur samen te gaan met uitleg over voor- en nadelen.

Penisafwijkingen: van huidprobleem tot vaataandoening

Klachten aan de penis zijn vaak zichtbaar of voelbaar en daardoor voor veel mannen beladen. Schaamte kan diagnostiek onnodig vertragen.

Eikel en voorhuid

Roodheid, jeuk, wondjes, afscheiding en zwelling kunnen voortkomen uit ontsteking, irritatie, huidaandoeningen of infectie. De precieze oorzaak bepaalt de behandeling.

Een hardnekkige afwijking die niet geneest verdient onderzoek.

HPV en genitale wratten

Het humaan papillomavirus kan genitale wratten veroorzaken op penis en omliggende huid.

Een wratachtig plekje is echter niet automatisch een genitale wrat. Normale talgkliertjes, pearly penile papules, mollusca en zeldzamere voorstadia van kanker kunnen erop lijken.

Oppervlakkige aderontsteking

Een pijnlijke, harde streng op de penis kan in sommige gevallen passen bij een oppervlakkige tromboflebitis. Dit wordt ook wel de peniele vorm van de ziekte van Mondor genoemd.

De aandoening is meestal goedaardig, maar een arts kan bij twijfel met lichamelijk onderzoek en soms echografie onderscheid maken van andere afwijkingen.

Peniskanker: zeldzaam, maar een wondje moet niet maanden blijven zitten

Peniskanker is zeldzaam. De tumor ontstaat dikwijls op eikel of voorhuid en betreft meestal een plaveiselcelcarcinoom.

Mogelijke verschijnselen zijn:

• een plek of zweertje dat niet geneest;
• een wratachtige groei;
• bloeding;
• korstvorming;
• verdikking of verkleuring;
• stinkende afscheiding;
• een moeilijk terugtrekbare voorhuid met daaronder een afwijking;
• vergrote lymfeklieren in de lies.

Een huidafwijking van de penis die weken blijft bestaan verdient onderzoek. Nog maanden aanklooien met allerlei antischimmelcrèmes terwijl de diagnose onzeker is, kan kostbare tijd verliezen.

De plasbuis kan ontsteken

Urethritis betekent ontsteking van de urethra. Daarbij passen vooral brandend plassen en soms afscheiding.

Een infectie met bijvoorbeeld Chlamydia trachomatis of Neisseria gonorrhoeae kan de oorzaak zijn. Er bestaan evenwel andere infectieuze en niet-infectieuze oorzaken.

Bij verdenking op een soa wordt gericht getest. Dat voorkomt dat symptomen met een willekeurig antibioticum tijdelijk worden onderdrukt terwijl de onderliggende infectie onvoldoende wordt behandeld.

Meer hierover staat bij plasbuisontsteking.

Plasbuisvernauwing of urethrastrictuur

Een urethrastrictuur is een vernauwing van de plasbuis door littekenvorming. Daardoor wordt het lumen, oftewel de inwendige doorgang, nauwer.

De vernauwing kan ontstaan na:

• letsel;
• een eerdere katheter of instrumentele ingreep;
• operatie;
• ontsteking;
• bestraling;
• soms zonder duidelijk aanwijsbare oorzaak.

Hoe merk je een strictuur?

Klachten zijn onder meer:

• steeds zwakkere straal;
• sproeiende of gespleten urinestraal;
• lang moeten plassen;
• persen;
• onvolledig leegplassen;
• nadruppelen;
• terugkerende urineweginfecties;
• acute urineretentie.

Een strictuur is een treffend voorbeeld van een aandoening die gemakkelijk als “prostaatprobleem” kan worden bestempeld wanneer men uitsluitend naar de leeftijd en de zwakke straal kijkt.

Onderzoek

Afhankelijk van de situatie gebruikt de uroloog uroflowmetrie, meting van resturine, cystoscopie en urethrografie.

Uroflowmetrie meet hoeveel urine per seconde door de plasbuis stroomt. Een afgeplatte, langdurige curve kan bij obstructie passen, doch de grafiek vertelt niet vanzelf waar de blokkade zit.

Een urethrogram brengt de plasbuis met contrastmiddel in beeld. Daardoor kan de uroloog lengte en plaats van een vernauwing beoordelen.

Behandeling

Een kleine, geselecteerde strictuur kan soms endoscopisch worden behandeld. Bij terugkerende of langere vernauwingen kan een urethroplastiek nodig zijn. Dat is reconstructieve chirurgie waarbij het vernauwde gedeelte wordt hersteld, soms met behulp van een transplantaat van mondslijmvlies.

Patient-reported outcome measures, oftewel vragenlijsten waarin patiënten zelf hun functioneren beoordelen, zijn bij urethrachirurgie steeds belangrijker geworden. Een Nederlandse versie van zo’n specifieke vragenlijst is wetenschappelijk gevalideerd voor mannen die urethroplastiek ondergaan.¹²Verla, W., Waterloos, M., & Lumen, N. (2017). Urethroplasty and quality of life: psychometric validation of a Dutch version of the Urethral Stricture Surgery Patient Reported Outcome Measures. Urologia Internationalis, 99(4), 460-466. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28850951/

Letsel aan de plasbuis

De urethra kan beschadigd raken door een ongeluk, val, bekkenfractuur of medische ingreep.

Bloed bij de opening van de plasbuis na ernstig bekken- of perineumletsel is een alarmsignaal. Wanneer een urethraruptuur wordt vermoed, moet de anatomie doorgaans eerst gericht worden beoordeeld voordat blind een katheter wordt ingebracht.

Meer uitleg staat bij gescheurde urinebuis of urethraruptuur.

Bij aanzienlijk bekkenletsel kan tevens de blaas beschadigd raken. Zie daarvoor blaastrauma en blaasruptuur.

Andere urinewegaandoeningen kunnen sterk op prostaatproblemen lijken

Een mens bestaat niet uit losse urologische hokjes. Daarom moet bij mictieklachten soms verder worden gekeken dan prostaat en penis.

Blaasstenen

Een blaassteen kan een onderbroken straal, pijn, aandrang en bloed in de urine veroorzaken.

Bij oudere mannen ontstaat een blaassteen soms juist doordat een prostaatobstructie jarenlang voor resturine heeft gezorgd. Oorzaak en gevolg kunnen derhalve in dezelfde patiënt aanwezig zijn.

Blaasdivertikel

Een blaasdivertikel is een uitstulping van de blaaswand. Een verworven divertikel kan ontstaan wanneer de blaas jarenlang tegen verhoogde weerstand moet uitplassen.

Urine kan in zo’n uitstulping achterblijven en bijdragen aan infectie of steenvorming.

Nierstuwing

Wanneer de afvoer van urine langdurig ernstig wordt gehinderd, kan druk zich tot hoger in de urinewegen voortzetten. Hydronefrose, oftewel nierstuwing of waternier, betekent dat het nierbekken en soms de nierkelken verwijd raken door belemmerde afvoer.

Een eenvoudige milde prostaatklacht leidt daar meestal niet toe. Ernstige chronische obstructie kan dat wel.

Wanneer klachten waarschijnlijk minder ernstig zijn

Niet iedere verandering in het plassen verlangt spoedonderzoek.

Een iets tragere straal die geleidelijk is ontstaan, één keer ’s nachts plassen of beperkt nadruppelen zonder pijn of andere alarmsignalen is vaak geen acute medische noodsituatie.

Ook een goedaardige prostaatvergroting kan jaren betrekkelijk stabiel blijven.

Dat betekent niet dat je iedere klacht moet negeren. Het verschil zit vooral in tempo, ernst en bijkomende verschijnselen.

Wanneer je de huisarts moet inschakelen

Maak een afspraak wanneer:

• je plaspatroon duidelijk veranderd is;
• je geregeld moet persen;
• je straal steeds zwakker wordt;
• je vaak of dringend moet plassen en daar last van hebt;
• je terugkerende urineweginfecties krijgt;
• je pijn in penis, prostaatstreek of bekken blijft houden;
• je afscheiding uit de plasbuis hebt;
• je een nieuwe knobbel, zweer, verkleuring of andere penisafwijking ziet;
• je seksuele functie plotseling verandert zonder duidelijke verklaring;
• je je zorgen maakt over prostaatkanker;
• je bloed in de urine ziet.

Wanneer sneller medische hulp nodig is

Neem dezelfde dag contact op met huisarts of huisartsenpost bij:

• koorts en hevige pijn in onderbuik, bekken of prostaatstreek;
• koorts met duidelijke urinewegklachten;
• plotseling niet meer kunnen plassen;
• veel zichtbaar bloed in de urine;
• bloedstolsels waardoor plassen moeilijk wordt;
• ernstige pijn na letsel van penis, kruis of bekken;
• bloed uit de plasbuis na een ongeval;
• snel toenemende zwelling of verkleuring van de penis;
• ernstig ziek zijn in combinatie met urologische klachten.

Bij een ernstig ongeval, fors bloedverlies of snelle lichamelijke achteruitgang kan acute ziekenhuiszorg nodig zijn.

Onderzoek: eerst bepalen welk probleem je eigenlijk probeert te vinden

Een goede urologische diagnostiek bestaat niet uit zoveel mogelijk onderzoeken. De kunst is het juiste onderzoek bij de juiste vraag te kiezen.

Anamnese

De anamnese is het medische vraaggesprek. Bij mictieklachten vraagt een arts bijvoorbeeld:

• hoe vaak je plast;
• hoe sterk de straal is;
• of je moet persen;
• of je aandrang kunt uitstellen;
• hoe vaak je ’s nachts moet plassen;
• of er urineverlies is;
• of je pijn hebt;
• of je bloed hebt gezien;
• of je medicijnen gebruikt;
• hoeveel en wanneer je drinkt;
• of er neurologische ziekten zijn;
• of er eerdere operaties, katheters of trauma’s zijn geweest.

De seksuele functie kan eveneens relevant zijn. Dat is geen gratuit uitstapje. Erecties, ejaculatie, medicatie en urologische behandelingen kunnen rechtstreeks met hetzelfde ziekteproces samenhangen.

Plasdagboek

Bij frequentie, aandrang en nocturie kan een mictiedagboek verrassend informatief zijn.

Je noteert bijvoorbeeld enkele dagen:

• tijdstip van drinken;
• hoeveelheid vocht;
• tijdstip van plassen;
• hoeveelheid urine;
• urgentie;
• eventueel urineverlies;
• nachtelijke toiletbezoeken.

Daaruit kan blijken dat iemand helemaal niet voortdurend kleine beetjes produceert, maar in de avond simpelweg zeer veel drinkt. Bij een ander blijkt juist dat de nachtelijke urineproductie uitzonderlijk groot is.

Urineonderzoek

Urine kan worden onderzocht op onder meer bloed, witte bloedcellen en tekenen van bacteriële infectie.

Bij verdenking op een urineweginfectie kan een kweek nodig zijn. Bij verdenking op een soa volgt gerichte diagnostiek.

Lichamelijk onderzoek

Afhankelijk van de klacht kan de arts buik, uitwendige genitaliën en perineum onderzoeken.

Bij mictieklachten kan een rectaal toucher worden verricht. De arts beoordeelt daarmee onder meer vorm, consistentie en eventuele opvallende afwijkingen van de prostaat.

Een rectaal toucher kan geen prostaatkanker betrouwbaar uitsluiten.

PSA-bepaling

PSA wordt vooral gebruikt wanneer de vraag naar prostaatkanker daadwerkelijk aan de orde is. De test hoort derhalve niet automatisch bij iedere man met een zwakke straal.

Nederlandse richtlijnen adviseren gedeelde besluitvorming wanneer een man zonder duidelijke symptomen van prostaatkanker vraagt om vroegdiagnostiek.¹³Nederlands Huisartsen Genootschap. (2025). NHG-Standaard Prostaatkanker. https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/prostaatkanker

Resturinemeting

Met echografie kan na het plassen worden gekeken hoeveel urine nog in de blaas zit.

Een geringe hoeveelheid hoeft weinig te betekenen. Een zeer grote hoeveelheid resturine kan wijzen op obstructie of onvoldoende contractiekracht van de blaas.

Uroflowmetrie

Bij uroflowmetrie plas je in een apparaat dat het volume en de snelheid van de urinestroom meet.

De maximale stroomsnelheid heet Qmax. Een lage Qmax kan passen bij obstructie, maar eveneens bij een zwakke blaasspier of een te klein uitgeplast volume.

Het getal moet dus altijd in context worden gelezen.

Echografie

Echo kan informatie geven over:

• blaasinhoud;
• resturine;
• prostaatvolume;
• stenen;
• nierstuwing;
• sommige andere anatomische afwijkingen.

Echo is niet geschikt om iedere vorm van prostaatkanker uit te sluiten.

Cystoscopie

Cystoscopie betekent dat de uroloog met een dun kijkinstrument via de plasbuis naar binnen gaat.

Daarmee kunnen plasbuis en blaas rechtstreeks worden bekeken. Het onderzoek kan nuttig zijn bij bijvoorbeeld bloed in de urine, verdenking op urethrastrictuur, terugkerende afwijkingen of voorbereiding op bepaalde operaties.

MRI van de prostaat

Multiparametrische MRI heeft de diagnostiek van prostaatkanker sterk veranderd. De radioloog combineert verschillende MRI-technieken om verdachte gebieden in de prostaat te beoordelen.

Een MRI kan helpen bepalen of een biopsie nodig is en waar gericht weefsel moet worden afgenomen.

Biopsie

Bij een prostaatbiopsie worden kleine stukjes weefsel afgenomen voor microscopisch onderzoek.

Een patholoog beoordeelt of kankercellen aanwezig zijn en, zo ja, hoe afwijkend zij eruitzien. De hedendaagse gradering wordt onder meer uitgedrukt in ISUP Grade Groups.

Een biopsie is dus geen onderzoek naar “de grootte van de prostaat”, maar weefselonderzoek naar de aard van een verdachte afwijking.

Behandeling van plasklachten: behandelen wat hinder veroorzaakt

Wanneer er geen alarmsignalen of ernstige complicaties zijn, hoeft behandeling niet altijd onmiddellijk te beginnen.

Afwachten met controle

Bij milde klachten kan watchful waiting, oftewel gecontroleerd afwachten, passend zijn.

Dat betekent niet dat de arts niets doet. Klachten, medicatie, vochtpatroon en eventuele risicofactoren worden beoordeeld, waarna je opnieuw aan de bel trekt als het beeld verandert.

Alfablokkers

Alfablokkers zoals tamsulosine ontspannen glad spierweefsel rond prostaat en blaashals. Daardoor kan urineren gemakkelijker worden.

Deze middelen laten de prostaat niet wezenlijk krimpen.

Mogelijke bijwerkingen zijn onder meer duizeligheid en veranderingen van de ejaculatie.

5-alfareductaseremmers

Finasteride en dutasteride remmen de omzetting van testosteron in dihydrotestosteron, een hormoon dat sterk op prostaatweefsel werkt.

Bij daarvoor geschikte mannen kunnen deze middelen de prostaat allengs verkleinen en het risico op urineretentie of operatieve behandeling verlagen. Het effect ontstaat langzaam.

Seksuele bijwerkingen komen bij een deel van de gebruikers voor.

Medicijnen tegen opslagklachten

Wanneer vooral urgentie en frequente aandrang op de voorgrond staan, kan medicatie tegen een overactieve blaas worden overwogen.

Daarbij moet wel worden gekeken of iemand zijn blaas voldoende kan ledigen.

Tadalafil

Tadalafil behoort tot de fosfodiësterase-5-remmers. Het middel is bekend vanwege behandeling van erectiestoornissen, maar kan bij geselecteerde mannen tevens LUTS verminderen.

Dat maakt het soms interessant wanneer beide problemen tegelijk bestaan.

Operatieve behandeling

Bij ernstige obstructie, onvoldoende effect van medicijnen, terugkerende urineretentie of bepaalde complicaties kan een ingreep nodig zijn.

De klassieke TURP, transurethrale resectie van de prostaat, verwijdert prostaatweefsel via de plasbuis. Er bestaan inmiddels tevens laserbehandelingen en diverse andere technieken.

De Europese EAU-richtlijn beschouwt TURP nog steeds als een belangrijke referentiebehandeling bij geschikte prostaatvolumes, terwijl de keuze tussen technieken afhangt van prostaatgrootte, anatomie, beschikbare expertise, gewenste uitkomst en voorkeur van de patiënt.¹⁴European Association of Urology. (2026). EAU Guidelines on the Management of Non-neurogenic Male Lower Urinary Tract Symptoms. https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts

Behandeling van prostaatkanker

De behandeling hangt sterk af van uitbreiding en biologische agressiviteit van de tumor, leeftijd, algemene gezondheid en voorkeuren.

Mogelijkheden zijn onder meer:

• actieve surveillance;
• radicale prostatectomie;
• uitwendige radiotherapie;
• brachytherapie bij geselecteerde patiënten;
• hormoontherapie;
• chemotherapie;
• gerichte systemische behandelingen bij bepaalde gevorderde vormen.

Actieve surveillance

Bij een laagrisicotumor kan zorgvuldig volgen een volwaardige behandelstrategie zijn.

De bedoeling is onnodige behandeling uit te stellen of te vermijden zonder het moment te missen waarop een tumor biologisch relevanter wordt.

Dat vraagt periodieke controles, waaronder PSA en afhankelijk van het protocol MRI en soms herhaalde biopsie.

Radicale prostatectomie

Bij een radicale prostatectomie wordt de gehele prostaat verwijderd, meestal samen met de zaadblaasjes.

Daarna wordt de blaas opnieuw met de plasbuis verbonden.

Urine-incontinentie en erectiestoornissen behoren tot de mogelijke gevolgen. De zaadlozing verdwijnt permanent doordat prostaat en zaadblaasjes verwijderd zijn. Een orgasme kan bij een deel van de mannen nog wel mogelijk zijn, maar het is dan droog.

Bestraling

Radiotherapie kan van buitenaf worden toegediend. Bij geselecteerde patiënten kan brachytherapie worden toegepast, waarbij radioactieve bronnen in of vlak bij de prostaat worden geplaatst.

Bestraling kan urineweg-, darm- en seksuele bijwerkingen geven. Het patroon verschilt van dat na chirurgie.

Langdurig onderzoek laat zien dat verschillende behandelingen elk hun eigen profiel van urine-, darm- en seksuele gevolgen hebben.¹⁵Jang, J. W., et al. (2017). Long-term quality of life after definitive treatment for prostate cancer. Urology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28560840/

Expertisezorg in Nederland

Voor gewone mictieklachten, BPH, prostatitis of een eenvoudige urethritis is doorgaans geen landelijk expertisecentrum nodig. De huisarts en regionale uroloog kunnen het grootste deel van deze problematiek uitstekend onderzoeken en behandelen.

Complexe urologische aandoeningen vragen soms meer gespecialiseerde zorg.

Prostaatkanker

Bij prostaatkanker is ervaring van het behandelteam relevant, vooral wanneer meerdere behandelopties bestaan of geavanceerde behandeling nodig is.

UMC Utrecht beschikt bijvoorbeeld over gespecialiseerde radiotherapeutische behandeling van prostaatkanker met de MR-Linac, waarbij MRI-beeldvorming tijdens de bestraling wordt gebruikt om de behandeling nauwkeurig te richten.¹⁶UMC Utrecht. (2026). Prostaatkanker. https://www.umcutrecht.nl/nl/ziekte/prostaatkanker

Dat betekent niet dat iedere patiënt naar Utrecht moet. Prostaatkankerzorg wordt in Nederland door meerdere gespecialiseerde ziekenhuizen en samenwerkingsnetwerken geleverd. De juiste plaats hangt af van stadium, gewenste behandeling en regionale verwijsmogelijkheden.

Zeldzame penis- of urethraaandoeningen

Bij peniskanker, ingewikkelde urethrastricturen, reconstructieve chirurgie en ernstig trauma kan verwijzing naar een centrum met specifieke uro-oncologische of reconstructieve expertise zinvol zijn.

Juist bij zeldzame aandoeningen telt routine. Een arts die een ingreep geregeld uitvoert heeft doorgaans een andere expertisebasis dan iemand die er incidenteel mee te maken krijgt.

Kruidengeneeskunde en natuurlijke middelen

Voor dit onderwerp is een apart hoofdstuk gerechtvaardigd, vooral omdat “prostaatmiddelen” in drogisterij, webwinkel en reclame veelvuldig worden aangeboden.

Zaagpalm of Serenoa repens

Serenoa repens, ook wel zaagpalm of saw palmetto genoemd, behoort tot de bekendste kruidenmiddelen die bij prostaatklachten worden verkocht.

De reputatie is aanzienlijk sterker dan het bewijs.

Een recente Cochrane-analyse concludeerde dat Serenoa repens als monotherapie weinig tot geen voordeel geeft bij lage-urinewegklachten door goedaardige prostaatvergroting.¹⁷Franco, J. V. A., et al. (2023). Serenoa repens for the treatment of lower urinary tract symptoms due to benign prostatic enlargement. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37345871/

Dat betekent niet dat geen enkele gebruiker ooit subjectief verbetering ervaart. Het betekent dat een betrouwbaar, klinisch relevant gemiddeld effect in goed onderzoek onvoldoende overtuigend is aangetoond.

Verschillende extracten zijn niet hetzelfde

Bij kruidenpreparaten vormt standaardisatie een extra probleem. Twee doosjes met “zaagpalm” kunnen verschillen in extractiemethode, vetzuursamenstelling en dosering.

Een gunstige studie naar één gestandaardiseerd extract kan dus niet zonder meer op ieder willekeurig supplement worden toegepast.

Brandnetelwortel, pompoenpit en pygeum

Ook extracten van brandnetelwortel, pompoenpit en Prunus africana, vroeger vaak Pygeum africanum genoemd, worden traditioneel bij mictieklachten gebruikt.

Voor sommige preparaten bestaan onderzoeken die een mogelijk effect suggereren, maar het bewijs is minder consistent dan bij reguliere geneesmiddelen. Productkwaliteit en samenstelling verschillen sterk.

Gebruik kruidenmiddelen daarom niet als alternatief voor diagnostiek wanneer je bloed plast, urineretentie krijgt, koorts hebt of een progressief zwakkere urinestraal ontwikkelt.

“Natuurlijk” zegt niets over veiligheid

Een plantaardige stof bezit biologische activiteit. Dat is juist waarom een effect überhaupt denkbaar is.

Daarmee kunnen tevens interacties en bijwerkingen ontstaan.

Vertel huisarts, apotheker of uroloog welke supplementen je gebruikt, vooral voorafgaand aan een operatie of wanneer je bloedverdunners, bloeddrukmedicatie of meerdere andere geneesmiddelen gebruikt.

Zelfzorg bij milde mictieklachten

Zelfzorg is vooral bruikbaar bij hinderlijke maar ongecompliceerde klachten. Zij lost een ernstige vernauwing, tumor of infectie vanzelfsprekend niet op.

Kijk eerst naar je drinkpatroon

Zeer veel drinken kan frequentie en nocturie verergeren. Zeer weinig drinken kan urine concentreren en irritatie bevorderen.

De juiste hoeveelheid hangt af van lichaamsgrootte, klimaat, inspanning en medische omstandigheden.

Een praktische maatregel bij nachtelijk plassen is het grootste deel van je dagelijkse vocht eerder op de dag te drinken en vlak voor het slapen geen grote glazen meer weg te tikken.

Beperk cafeïne wanneer aandrang een probleem is

Koffie, energiedrank en andere cafeïnehoudende producten kunnen bij sommige mensen aandrang en urineproductie versterken.

Een korte proefperiode met minder cafeïne kan duidelijk maken of dat bij jou werkelijk verschil maakt.

Alcohol kan plasklachten versterken

Alcohol kan de urineproductie verhogen en de slaap verstoren. Een paar glazen laat op de avond kunnen nocturie dus behoorlijk verergeren.

Bij iemand die reeds viermaal per nacht opstaat, verdient dit meer aandacht dan een exotisch supplement.

Stel plassen niet eindeloos uit

Chronisch urenlang aandrang negeren is weinig zinvol. Ga wanneer dat redelijkerwijs nodig is.

Anderzijds hoeft ieder eerste signaaltje van de blaas niet onmiddellijk tot een toiletbezoek te leiden. Wie zichzelf aanleert bij ieder minimaal gevoel te plassen, kan uiteindelijk zeer kleine volumes gaan lozen.

Dubbel plassen

Bij het gevoel van onvolledig leegplassen kan soms double voiding worden geprobeerd.

Je plast rustig uit, wacht kort zonder hard te persen en probeert daarna nog eenmaal te plassen.

Bij grote hoeveelheden resturine is dit geen vervanging voor medisch onderzoek.

Let op medicijnen die plassen kunnen bemoeilijken

Sommige geneesmiddelen kunnen mictieklachten verergeren. Voorbeelden zijn bepaalde middelen met anticholinerge eigenschappen en sommige verkoudheidsmiddelen die de blaashals beïnvloeden.

Stop voorgeschreven medicatie niet zelfstandig. Bespreek bij nieuwe plasklachten wel het volledige medicatieoverzicht met arts of apotheker.

Voeding en herstel

Er bestaat geen prostaatdieet waarmee een vergrote prostaat wordt weggegeten en evenmin een voedingsschema dat prostaatkanker geneest.

Dat mag nuchter worden gezegd.

Een gevarieerd voedingspatroon is desalniettemin relevant voor algemene cardiovasculaire en metabole gezondheid. Dat raakt ook de erectiele functie, omdat een erectie afhankelijk is van gezonde bloedvaten en adequate zenuwfunctie.

Bij overgewicht

Overgewicht, weinig lichaamsbeweging, diabetes en vaatziekten hangen samen met een ongunstiger metabool profiel en kunnen seksuele functie beïnvloeden.

Gewichtsverlies bij duidelijk overgewicht kan dus zinvol zijn, zij het niet omdat vetweefsel de prostaat eenvoudigweg “dichtdrukt”.

Rond een operatie

Na een urologische operatie zijn voldoende eiwitten en energie nodig voor wondgenezing. Bij verminderde eetlust kan het praktisch zijn eiwitrijke producten over meerdere eetmomenten te verspreiden.

Voldoende vocht kan na sommige ingrepen gewenst zijn, maar volg daarbij het ontslagadvies van het ziekenhuis. Bij hart- of nierziekten kan een algemeen advies om “heel veel te drinken” juist verkeerd uitpakken.

Obstipatie voorkomen

Harde ontlasting en hard persen kunnen na een operatie in het bekkengebied onaangenaam zijn.

Voldoende vezels, vocht en normale lichaamsbeweging helpen obstipatie voorkomen. Soms schrijft de arts tijdelijk een laxeermiddel voor.

Seksuele functie hoort bij urologische besluitvorming

Een man kan vooral van zijn plasklachten af willen en pas na behandeling ontdekken dat ejaculatie wezenlijk is veranderd.

Daarom hoort vóór een prostaatbehandeling te worden besproken wat de mogelijke invloed is op:

• erecties;
• ejaculatie;
• orgasme;
• vruchtbaarheid;
• continentie;
• penislengte of beleving daarvan;
• seksuele tevredenheid.

De precieze risico’s verschillen sterk per behandeling.

Bij mannen die nog een kinderwens hebben is dat extra relevant. Sommige behandelingen veroorzaken vrijwel zeker een blijvende verandering van de zaadlozing.

Erectieproblemen en de urinewegen

Een erectiestoornis heet medisch erectiele disfunctie. Daarbij lukt het herhaaldelijk onvoldoende om een erectie te krijgen of te behouden die geschikt is voor gewenste seksuele activiteit.

De oorzaak kan vasculair zijn, dus samenhangen met bloedvaten. Diabetes, zenuwschade, medicatie, hormonen, psychische factoren en urologische behandelingen kunnen eveneens meedoen.

Erectieproblemen na prostaatkankerbehandeling kunnen ontstaan door beschadiging of tijdelijke functievermindering van zenuwen en bloedvaten die vlak langs de prostaat lopen.

Zenuwsparende chirurgie probeert die structuren zo mogelijk te behouden, maar zenuwsparend betekent niet dat erecties gegarandeerd intact blijven.

Prostaatklachten en vruchtbaarheid

De prostaat zelf produceert geen zaadcellen. Die ontstaan in de testikels.

De prostaat levert wel belangrijk zaadvocht en bevindt zich midden in het afvoertraject. Ziekte of behandeling kan daardoor invloed hebben op ejaculatie en vruchtbaarheid.

Na radicale verwijdering van de prostaat is een natuurlijke zaadlozing via de penis niet meer mogelijk.

Ook retrograde ejaculatie na behandeling van BPH kan natuurlijke bevruchting sterk bemoeilijken.

Bij een actuele kinderwens is het daarom verstandig vruchtbaarheid vóór een geplande ingreep expliciet te bespreken.

Complicaties van langdurige urinewegobstructie

Een langdurige ernstige obstructie kan de blaas structureel veranderen.

De blaasspier moet harder werken en kan aanvankelijk verdikken. Later kan de spier juist minder effectief worden.

Mogelijke gevolgen zijn:

• toenemende resturine;
• terugkerende infecties;
• blaasstenen;
• divertikels;
• urineretentie;
• in ernstige gevallen stuwing hoger in de urinewegen en nierfunctiestoornissen.

Dat is de reden waarom de ernst van mictieklachten niet uitsluitend op hinder wordt beoordeeld. Soms heeft iemand betrekkelijk weinig klachten terwijl onderzoek wel aanzienlijke resturine laat zien.

De psyche kan klachten versterken zonder ze te verzinnen

Plassen, erectie en ejaculatie worden sterk beïnvloed door het autonome zenuwstelsel en door spierspanning.

Stress kan aandrang vergroten. Angst voor niet kunnen plassen kan het juist moeilijker maken om de bekkenbodem voldoende te ontspannen. Chronische pijn kan het zenuwstelsel gevoeliger maken.

Dat betekent niet dat een urethrastrictuur of prostaatvergroting “tussen de oren” zit.

Het betekent dat biologische en functionele factoren elkaar kunnen beïnvloeden. Bij chronische bekkenpijn is die interactie soms bijzonder uitgesproken.

Schaamte is medisch gezien een slechte diagnostische strategie

Een plek op de penis, verandering van de zaadlozing of een arts die de prostaat via de anus onderzoekt: veel mannen vinden dit ongemakkelijk.

Dat is begrijpelijk, maar uitstel maakt sommige problemen onnodig ingewikkeld.

Een huisarts en uroloog onderzoeken genitaliën beroepsmatig. Een niet-genezend zweertje, bloed uit de plasbuis of een plotseling kromme en pijnlijke penis is voor hen geen gênant verhaal, maar klinische informatie.

Vooral bij peniskanker kan langdurig uitstel wegens schaamte de behandeling zwaarder maken.

PubMed en andere wetenschappelijke publicaties

Onderzoek naar LUTS verschuift van “grote prostaat” naar het hele systeem

De moderne urologie beschouwt mannelijke LUTS steeds minder als een eenvoudige prostaatziekte. Blaasfunctie, obstructie, neurologische factoren, leeftijd, leefstijl en medicatie kunnen elkaar overlappen.

Een recente brede review in JAMA beschrijft LUTS bij mannen als een heterogeen klinisch probleem waarbij opslagklachten, lozingsklachten en klachten na het plassen vanuit verschillende mechanismen kunnen ontstaan.¹⁸Wei, J. T., et al. (2025). Lower urinary tract symptoms in men: a review. JAMA. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40658396/

Dat past bij de hedendaagse Europese richtlijn, waarin diagnostiek niet wordt beperkt tot het meten van prostaatgrootte.¹⁹European Association of Urology. (2026). EAU Guidelines on Non-neurogenic Male LUTS. https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts

De stem van de patiënt is meetbaar geworden

Urologisch succes werd vroeger gemakkelijk beschreven in termen van milliliters, stroomsnelheid en het anatomisch open zijn van een plasbuis.

Die maten blijven relevant, maar zij vertellen niet alles.

Na urethroplastiek kan een arts bijvoorbeeld een uitstekende flowcurve zien terwijl de patiënt last houdt van druppelen, ejaculatieverandering of onzekerheid. Omgekeerd kan iemand een technisch niet perfecte meting hebben en zich functioneel aanzienlijk beter voelen.

Daarom worden patient-reported outcome measures thans steeds vaker gebruikt.²⁰Jackson, M. J., et al. (2011). Defining a patient-reported outcome measure for urethral stricture disease. European Urology, 60(1), 60-68. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21419566/

Prostaatkankeronderzoek draait eveneens om kwaliteit van leven

Overleving blijft vanzelfsprekend een fundamentele uitkomst. Bij gelokaliseerde prostaatkanker kunnen verschillende behandelstrategieën echter uitstekende ziektecontrole geven terwijl hun bijwerkingenprofiel verschilt.

Onderzoek naar kwaliteit van leven laat al jaren zien dat chirurgie, bestraling en andere behandelvormen elk een eigen patroon van urine-, darm- en seksuele gevolgen hebben.²¹Penson, D. F. (2003). Quality of life after treatment for prostate cancer. Current Urology Reports, 4, 185-195. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12756081/

Juist daarom is gezamenlijke besluitvorming geen cosmetische toevoeging aan de geneeskunde. Wanneer twee oncologisch verantwoorde opties verschillende gevolgen voor continentie of seksualiteit hebben, behoort de persoonlijke voorkeur van de patiënt tot de inhoud van een goede behandeling.

Veelgestelde vragen

Heeft iedere oudere man een vergrote prostaat?

Prostaatweefsel groeit bij veel mannen met het ouder worden, maar niet iedere man ontwikkelt hinderlijke klachten of een medisch relevante obstructie.

Is een vergrote prostaat een voorstadium van prostaatkanker?

Nee. BPH en prostaatkanker zijn verschillende aandoeningen.

Ze kunnen wel tegelijkertijd bij dezelfde man voorkomen, vooral omdat beide vaker op hogere leeftijd worden gezien.

Kun je aan je urinestraal merken of je prostaatkanker hebt?

Nee. Een zwakke straal is geen betrouwbare test voor prostaatkanker.

De NHG-richtlijn benadrukt juist dat gewone mictieklachten zelden door prostaatkanker worden veroorzaakt.²²Nederlands Huisartsen Genootschap. (2025). NHG-Standaard Prostaatkanker. https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/prostaatkanker

Kan een prostaatontsteking PSA verhogen?

Ja. Ontsteking kan de PSA-waarde verhogen.

Een verhoogd PSA na of tijdens een infectieuze episode moet daarom in klinische context worden geïnterpreteerd.

Is PSA een tumormarker?

PSA wordt klinisch als biomarker gebruikt bij prostaatkanker, maar is niet specifiek voor kanker. Gezond en goedaardig vergroot prostaatweefsel produceert eveneens PSA.

Is vaak ’s nachts plassen altijd een prostaatprobleem?

Nee.

Nocturie kan samenhangen met prostaatobstructie, maar ook met een overactieve blaas, slaapstoornis, avondlijk drinken, geneesmiddelen, diabetes of verhoogde nachtelijke urineproductie.

Kan een plasbuisvernauwing vanzelf verdwijnen?

Een echte littekenvernauwing verdwijnt doorgaans niet spontaan.

Niet iedere vernauwing behoeft onmiddellijk een grote reconstructieve operatie, maar bij relevante klachten is beoordeling door een uroloog zinvol.

Is bloed in sperma hetzelfde als bloed in urine?

Nee.

Bloed in sperma heet hematospermie. Het bloed kan afkomstig zijn uit prostaat, zaadblaasjes of andere delen van de zaadwegen.

Hematurie is bloed in urine en kent een andere differentiaaldiagnose.

Heeft veel water drinken zin bij een vergrote prostaat?

Meer drinken verkleint de prostaat niet.

Wanneer je weinig drinkt kan geconcentreerde urine onprettig zijn, maar buitensporig veel drinken kan frequentie en nachtelijk plassen juist versterken.

Kun je een prostaatvergroting wegtrainen?

Nee.

Lichaamsbeweging is gezond, maar BPH verdwijnt niet door specifieke oefeningen.

Helpt zaagpalm?

De beste samengevoegde onderzoeksgegevens laten weinig tot geen klinisch relevant voordeel zien van Serenoa repens als zelfstandige behandeling van LUTS door goedaardige prostaatvergroting.²³Franco, J. V. A., et al. (2023). Serenoa repens for the treatment of lower urinary tract symptoms due to benign prostatic enlargement. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37345871/

Kan de penis kleiner lijken na een prostaatoperatie?

Na radicale prostatectomie melden sommige mannen verandering in ervaren of gemeten penislengte. Factoren zoals anatomische verandering, erectieverlies en weefselverandering kunnen daarbij meespelen.

Bespreek dit vóór behandeling wanneer seksuele functie zwaar meeweegt in je keuze.

Kun je nog een orgasme krijgen na verwijdering van de prostaat?

Ja, dat kan.

Er komt echter geen normale zaadlozing meer, omdat prostaat en zaadblaasjes verwijderd zijn en de zaadwegen niet langer op dezelfde wijze met de plasbuis verbonden zijn.

Kan een man zonder erectieproblemen toch prostaatkanker hebben?

Zeker.

Erectiele functie zegt op zichzelf niets betrouwbaars over aanwezigheid of afwezigheid van prostaatkanker.

Een nuchtere slotsom

De prostaat ligt rond de plasbuis, de plasbuis loopt door de penis en dezelfde anatomische route wordt gebruikt voor urineren en ejaculatie. Dat maakt het gebied compact, functioneel vernuftig en diagnostisch soms verraderlijk. Een zwakke straal kan bij prostaatvergroting passen, doch ook bij een strictuur of een minder krachtige blaas. Brandend plassen past eerder bij irritatie of infectie. Bloed in de urine opent weer een geheel andere diagnostische deur. En prostaatkanker kan juist lange tijd zonder plasklachten aanwezig zijn.

Daarom begint goede urologische zorg met precisie. Waar zit de klacht, wanneer treedt zij op, hoe ontwikkelt zij zich, wat gebeurt er met urine, pijn, erectie en ejaculatie, en welke afwijking kan dat geheel daadwerkelijk verklaren?

Veel prostaat- en plasproblemen zijn goedaardig en goed behandelbaar. Sommige behoeven zelfs geen behandeling zolang zij weinig hinder geven. Nochtans zijn er grenzen aan verstandig afwachten. Zichtbaar bloed, urineretentie, hoge koorts, ernstig trauma en een niet-genezende afwijking van de penis verdienen beoordeling zonder langdurig getalm.

Het lichaam geeft hier meestal geen keurige diagnose in één symptoom. Het geeft aanwijzingen. De kunst is die niet groter te maken dan ze zijn, maar ze evenmin kleiner te praten.

Verder lezen

Ook uit Aandoeningen

Drie artikelen uit dezelfde hoofdrubriek, wekelijks opnieuw geselecteerd.

Porseleingalblaas: symptomen, oorzaak en behandeling

Porseleingalblaas, ook wel bekend als porseleinen galblaas, duidt op een verkalking van de galblaas. Men neemt aan dat…

Lees het artikel →

Vetbult (lipoom): symptomen en behandeling

Een vetbult is een goedaardig gezwel van vetweefselcellen en wordt ook wel lipoom genoemd. Wanneer je over je…

Lees het artikel →

Cryptogene levercirrose: als de oorzaak van leverlijden onbekend blijft

Cryptogene levercirrose – het klinkt als een medisch raadsel, en dat is het ook. Want wat als je…

Lees het artikel →