Evert Sulman en de Brandpunt Bijbelschool Groningen

Laatst bijgewerkt op 13 augustus 2026 door M.G. Sulman

Evert Sulman was belastingconsulent, echtgenoot van Maartje, vader van zeven kinderen en tegelijk een actief Bijbelleraar binnen het Groningse kerkelijke leven van de jaren zeventig en tachtig. Zijn weg voerde van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt via de Nederlands Gereformeerde Tehuisgemeente en de Vrije Evangelische Gemeente naar de Gemeenschap van Gelovigen aan de Zilverlaan. In dezelfde periode leidde hij de Groningse tak van de Brandpunt Bijbelschool, een landelijke zaterdagopleiding voor christenen die zich naast werk en gezin wilden verdiepen in Bijbelkennis, geloofsleer, profetie en evangelisatie. Cursusmappen, krantenadvertenties, familiefoto’s en een brief van oud-cursist Meint Ploegman geven een concreet beeld van dit plaatselijke initiatief en plaatsen het binnen de bredere gereformeerde en evangelische ontwikkelingen van die tijd.

Snel antwoord: Evert Sulman en de Brandpunt Bijbelschool

Evert Sulman was belastingconsulent, vader van zeven kinderen en actief als Bijbelleraar en voorganger in het Groningse kerkelijke leven. In de jaren zeventig leidde hij de Groningse Brandpunt Bijbelschool, een maandelijkse zaterdagcursus voor christenen die zich naast werk en gezin wilden verdiepen in de Bijbel, geloofsleer, toekomstverwachting en evangelisatie.

Zijn kerkelijke weg voerde van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt via de Tehuisgemeente en de Vrije Evangelische Gemeente naar de Gemeenschap van Gelovigen aan de Zilverlaan. Cursusmappen, krantenadvertenties en een brief van oud-cursist Meint Ploegman geven een concreet beeld van zijn werk en van de gereformeerde en evangelische ontwikkelingen in Groningen in die periode.

In het kort: Evert Sulman organiseerde Bijbelonderwijs, ging voor in kerkdiensten en werkte mee aan een kleine zelfstandige geloofsgemeenschap. Zijn activiteiten stonden in verbinding met het landelijke cursuswerk van Het Brandpunt in Doorn.

Oranje cursusmap van het eerste jaar van de Brandpunt Bijbelscholen, met ringband en een afbeelding van een oude Biblia Sacra op de voorzijde. — *Cursusmap van het eerste jaar van de Brandpunt Bijbelscholen, gebruikt bij het Bijbelonderwijs dat Evert Sulman in Groningen organiseerde. Foto: M.G. Sulman*

Evert Sulman en de Bijbel in beweging: Een leven tussen kerkgeschiedenis en geloofspraktijk

De geschiedenis van een kerkelijke beweging wordt meestal beschreven aan de hand van predikanten, synodebesluiten en officiële documenten. Toch ontstaat kerkgeschiedenis vaak ook op kleinere plaatsen: in huiskamers, bijbelkringen, zaaltjes en gesprekken tussen gewone gemeenteleden. Het verhaal van Evert Sulman (1931-2012) behoort tot die vrijwel onbekende kerkgeschiedenis.

Sulman was van beroep belastingconsulent. Zijn dagelijks werk lag dus niet in de kerk, maar in de wereld van cijfers, regelgeving en financiële vraagstukken. Tegelijkertijd speelde de Bijbel een grote rol in zijn leven. Samen met zijn vrouw Maartje, meestal Mar gnoemd, vormde hij een gezin van zeven kinderen. De jongste van hen is de schrijver van dit artikel.

Zijn levensweg weerspiegelt verschillende ontwikkelingen binnen het Nederlandse protestantisme in de tweede helft van de twintigste eeuw. Voor zover thans bekend groeide hij aanvankelijk op binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland, waaruit in 1944 de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt voortkwamen. Na de Vrijmaking behoorde hij jarenlang tot dit vrijgemaakte kerkverband. In 1971 stapte hij samen met zijn gezin over naar de Tehuisgemeente in Groningen, die later deel uitmaakte van de Nederlands Gereformeerde Kerken. Daarna raakte hij betrokken bij de Vrije Evangelische Gemeente en bij een zelfstandige Gemeenschap van Gelovigen.

Zijn verhaal is meer dan een familiegeschiedenis. Het raakt aan verschillende lagen van het Nederlandse protestantisme. Evert Sulman groeide vermoedelijk op binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland, waaruit in 1944 de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt voortkwamen. Na de Vrijmaking behoorde hij jarenlang tot dit kerkverband. In 1971 verlieten hij en zijn vrouw Mar de vrijgemaakte kerk en sloten zij zich aan bij de Tehuisgemeente in Groningen. Deze gemeente was in de jaren zestig ontstaan uit een breuk met de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en behoorde toen tot de kerken Buiten Verband. In 1979 namen deze kerken officieel de naam Nederlands Gereformeerde Kerken aan.¹

De overstap van Evert en Mar vond dus aanvankelijk nog binnen de gereformeerde wereld plaats. De Tehuisgemeente stond open voor contacten met andere gereformeerden en verzette zich tegen een al te gesloten kerkelijke opstelling. Dat leidde in de jaren zestig tot scherpe conflicten, waarbij gemeenteleden buiten het vrijgemaakte kerkverband kwamen te staan.²

Naast deze gereformeerde lijn liep in Nederland reeds sinds de negentiende eeuw een vrije evangelische traditie. De Vrije Evangelische Gemeenten ontstonden vanaf het midden van die eeuw. Zij zochten meer ruimte voor zending en evangelisatie, keerden zich tegen overheidsbemoeienis met de kerk en maakten bezwaar tegen vrijzinnige invloeden binnen de gevestigde kerk. In 1881 verenigden vijf van deze gemeenten zich in een landelijke bond.³⁴

In de twintigste eeuw kwamen daar nieuwe interkerkelijke initiatieven bij, zoals conferentiecentra, evangelisatieorganisaties en Bijbelscholen voor mensen die geen predikantsopleiding volgden, maar zich wel wilden toerusten voor Bijbelonderwijs, jeugdwerk, huisbezoek en evangelisatie. De Brandpunt Bijbelschool paste precies in deze ontwikkeling.

De kerkelijke weg van Evert Sulman liep door deze verschillende tradities heen. Vanuit de gereformeerde wereld en de nasleep van de Vrijmaking kwam hij via de buitenverbandse Tehuisgemeente terecht bij de Vrije Evangelische Gemeente Groningen, die wortelde in de oudere negentiende-eeuwse vrije evangelische beweging. Later werkte hij mee aan een kleinschalige, zelfstandige Gemeenschap van Gelovigen. Zijn levensloop weerspiegelt daarmee zowel de breuken binnen het gereformeerde protestantisme als de groei van vrije gemeenten, interkerkelijk Bijbelonderwijs en nieuwe vormen van gemeente-zijn.

Zijaanzicht van Schoolstraat 13 in Groningen, met links het vroegere Ommelanderhuis. Ter hoogte van het witte vlak bevond zich vroeger de hoofdingang van de Vrije Evangelische Gemeente Groningen. — Zijaanzicht van Schoolstraat 13. Ter hoogte van het witte vlak bevond zich vroeger de hoofdingang van de Vrije Evangelische Gemeente Groningen. Na de kerkdienst stond de predikant daar bij de deur om de gemeenteleden een hand te geven. Het gebouw was tevens via een achterom door de brandgang bereikbaar. Beeld: Google Maps, Street View, april 2026.

De gereformeerde achtergrond: de wereld van de Vrijmaking

Opgegroeid in de gereformeerde vrijgemaakte traditie

Evert Sulman was afkomstig uit een gereformeerde omgeving. Jarenlang behoorde het gezin tot de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Deze kerken waren ontstaan na de kerkelijke breuk van 1944, die bekendstaat als de Vrijmaking.

De Vrijmaking ontstond tijdens de Tweede Wereldoorlog uit een conflict binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland. De kern van het geschil lag rond de leer van het verbond, de betekenis van de doop en de vraag hoeveel ruimte er binnen de kerk moest zijn voor bepaalde theologische opvattingen. Een groep predikanten en gemeenteleden maakte zich los van de bestaande Gereformeerde Kerken en vormde de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt.

De naam “vrijgemaakt” verwees naar de overtuiging dat men zich had vrijgemaakt van kerkelijke besluiten die men als onschriftuurlijk of onrechtmatig beschouwde.

De Vrijmaking had grote gevolgen. Gezinnen, families en plaatselijke gemeenschappen werden soms verdeeld. Wie zich aansloot bij de vrijgemaakte kerken deed dat vaak vanuit een sterk besef van kerkelijke trouw en verantwoordelijkheid.

Ook in het leven van Evert Sulman werkte deze kerkgeschiedenis door. Zijn latere keuzes kunnen moeilijk worden begrepen zonder de conflicten binnen de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt in de jaren zestig. Hij was gevormd in een kerkelijke cultuur waarin het gezag van de Schrift, de gereformeerde belijdenis en de binding aan kerkelijke besluiten zwaar wogen. Juist binnen die cultuur ontstond echter de vraag hoe ver dat kerkelijke gezag mocht reiken.

Daarbij kwam de gewetensvrijheid in het geding. Daarmee werd niet bedoeld dat ieder naar eigen inzicht kon geloven of kerkelijke besluiten zonder meer naast zich neer mocht leggen. Het ging om de overtuiging dat een kerkenraad of synode een gemeentelid niet mocht dwingen een leeruitspraak of besluit te onderschrijven wanneer dit volgens hem niet overtuigend uit de Bijbel kon worden aangetoond. De concrete vraag luidde derhalve: moet iemand een synodaal besluit gehoorzamen enkel omdat de synode het heeft genomen, of mag hij bezwaar blijven maken wanneer hij voor Gods aangezicht meent dat de Schrift anders spreekt?

Deze spanning tussen kerkelijk gezag en persoonlijke verantwoordelijkheid tegenover Gods Woord vormde een belangrijk element in de conflicten die uiteindelijk leidden tot het ontstaan van de Nederlands Gereformeerde Kerken. Ook de Tehuisgemeente waarin Evert Sulman later terechtkwam, stond in deze historische ontwikkeling.

Van Bedum naar Groningen: de overstap in 1971

Een nieuwe kerkelijke omgeving

In de jaren vóór 1971 woonde het gezin Sulman in Bedum. Daar waren zij verbonden aan de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. In 1971 kwam dara echter verandering in. Evert en Mar Sulman verlieten deze kerkelijke gemeenschap, verhuisden naar de stad Groningen en sloten zij zich aan bij de Tehuisgemeente in Groningen, die destijds behoorde tot de zogenoemde kerken buiten verband. Deze kerken namen in 1979 de naam Nederlands Gereformeerde Kerken aan.

Deze overstap moet worden gezien tegen de achtergrond van bredere ontwikkelingen binnen de gereformeerde wereld. In de jaren zestig en zeventig ontstond bij verschillende gereformeerden behoefte aan meer ruimte voor gesprek, persoonlijke geloofsbeleving en een andere omgang met kerkelijke structuren.

De Nederlands Gereformeerde Kerken waren zelf voortgekomen uit de ontwikkelingen rond de Vrijmaking. Zij ontstonden in 1967, toen een groep vrijgemaakten zich afscheidde van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. De aanleiding lag vooral in verschillen over kerkelijke binding, omgang met belijdenisgeschriften en de vraag hoeveel ruimte er moest zijn voor gewetensvrijheid binnen de kerk.

De Tehuisgemeente in Groningen was onderdeel van deze beweging.

De Tehuisgemeente Groningen

Een gemeente buiten het bestaande verband

De Tehuisgemeente ontstond in de roerige jaren zestig. Binnen de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt groeide spanning over de verhouding tot andere gereformeerde christenen, de uitleg van het kerkbegrip en de manier waarop kerkelijke tucht en binding aan besluiten werden toegepast.

Een aantal gemeenten en groepen kwam buiten het vrijgemaakte kerkverband te staan. Zij werden aanvankelijk aangeduid als de kerken buiten verband. In 1979 gingen zij verder onder de naam Nederlands Gereformeerde Kerken. Sinds 2023 maken de Nederlands Gereformeerde Kerken en de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt na een hereniging deel uit van de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Die huidige situatie mag echter niet teruggeprojecteerd worden op 1971. Destijds waren de verhoudingen gespannen en waren de wonden vers.

De Groningse gemeente kwam bijeen in congrescentrum Het Tehuis aan de Lutkenieuwstraat. Aan die vergaderplaats ontleende zij haar informele en later ingeburgerde naam: de Tehuisgemeente.

Ds. Jaap Kranenburg

In 1969 werd ds. J. Kranenburg, voluit Jaap Kranenburg, de eerste predikant van de Tehuisgemeente. Hij had aanvankelijk als maatschappelijk werker gewerkt, onder meer voor Stichting 1940-1945, en ging later theologie studeren. De gemeente beschrijft hem als een irenische predikant. Irenisch betekent vredelievend en verzoenend, zonder dat leerstellige verschillen worden weggepoetst.⁵

Kranenburg kwam in een gemeente terecht die kort tevoren uit een kerkelijk conflict was geboren. Volgens de eigen geschiedschrijving wist hij met zijn rustige houding de vrede te bewaren. Zijn prediking trok tevens bezoekers van buiten de eigen kring.

Een kerkelijke aankondiging in het Nieuwsblad van het Noorden van 3 mei 1974 maakt zichtbaar dat Evert Sulman binnen deze gemeente zelf een taak vervulde. Onder de rubriek ‘Stadspredikbeurten’ stond bij Het Tehuis aangekondigd: „9.30 ds. Kranenburg, 16.30 dhr. Sulman.”

Sulman leidde dus de middagdienst. Hij was dus een niet-geordineerde voorganger, een gemeentelid dat op uitnodiging een dienst kon leiden en de Schrift kon uitleggen.⁶

Dat gebeurde in dezelfde periode waarin hij de Brandpunt Bijbelschool in Groningen leidde. Zijn onderwijs en zijn optreden als voorganger waren derhalve geen losstaande bezigheden. Binnen de Tehuisgemeente genoot hij kennelijk voldoende vertrouwen om in een openbare zondagse samenkomst voor te gaan.

Aan het einde van de jaren zeventig kwam Evert Sulman volgens de familieoverlevering in conflict met de Tehuisgemeente, nadat hij uit Genesis had gepreekt en de zes scheppingsdagen letterlijk had opgevat. Het geschil stond niet op zichzelf. Binnen delen van de buitenverbandse kerken ontstond in die jaren allengs meer ruimte voor niet-letterlijke uitleg van Genesis, terwijl Sulman vasthield aan de klassieke opvatting van zes werkelijke scheppingsdagen.

Bron: Nieuwsblad van het Noorden, 3 mei 1974, p. 13, geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026.

De Brandpunt Bijbelschool: Bijbelkennis voor gewone gelovigen

Ontstaan vanuit evangelisatiebewegingen

Een belangrijk onderdeel van Sulmans activiteiten was zijn betrokkenheid bij de Brandpunt Bijbelschool.

De documenten die bewaard zijn gebleven laten zien dat het cursusmateriaal afkomstig was van Brandpunt Bijbelschool. Deze organisatie ontstond vanuit het evangelisatiewerk rond het conferentiecentrum “Het Brandpunt” in Doorn.

In het cursusmateriaal wordt vermeld:

“Deze Bijbelcursussen zijn een tiental jaren geleden begonnen op initiatief en onder leiding van de bekende evangelist J. Kits, de toenmalige directeur van het conferentiecentrum ‘Het Brandpunt’ te Doorn.”⁷

De naam J. Kits verwijst hier naar Jan Kits sr. (1902-1986), een Nederlandse evangelist en medeoprichter van de Evangelische Omroep. In 1947 kocht hij in Doorn een pand waar hij het christelijke conferentiecentrum Het Brandpunt begon. Het centrum werd een bekende ontmoetingsplaats binnen de Nederlandse evangelische beweging, met conferenties, Bijbelstudies en toerustingsactiviteiten.⁸

De gedachte achter de Bijbelschool was eenvoudig, doch invloedrijk: niet iedere christen had de mogelijkheid een volledige theologische opleiding te volgen. Wel konden gewone gemeenteleden worden toegerust om de Bijbel grondiger te lezen, hun geloof beter te verwoorden en actief mee te werken aan evangelisatie en gemeentewerk.

Waarom “Brandpunt Bijbel School”?

Het cursusmateriaal verklaart de drie onderdelen van de naam afzonderlijk.

Brandpunt

De Bijbelcursussen waren begonnen vanuit conferentiecentrum Het Brandpunt in Doorn en stonden aanvankelijk onder leiding van Jan Kits.

Bijbel

De Bijbel stond centraal. Verschillende docenten behandelden Bijbelse onderwerpen aan de hand van het cursusboek. Het onderwijs wilde interkerkelijk zijn, maar was niet theologisch neutraal. De Schrift gold als gezaghebbend Woord van God.

School

Het woord school werd bewust gebruikt. Er werd gestudeerd, er was een geordend lesprogramma en cursisten konden tentamens afleggen. Dat onderscheidde de Brandpunt Bijbelschool van een vrije gesprekskring of een incidentele gemeenteavond.

De cursus combineerde derhalve drie elementen: een evangelische identiteit, systematische Bijbelstudie en praktisch gerichte vorming.

De rol van Joop Schotanus

Onder het voorwoord van de cursusmap staat:

J. Schotanus
“Het Brandpunt”
Doorn.

Joop Schotanus was jarenlang nauw verbonden was aan Het Zoeklicht en de Brandpunt Bijbelscholen. Schotanus schreef later zelf dat hij meer dan twintig jaar lesgaf aan de Brandpunt Bijbelscholen. Volgens hem kon daar de zogenoemde Zoeklichtgedachte nadrukkelijk worden uitgedragen en ontstond dikwijls een sterke geestelijke verbondenheid met de cursisten.⁹

Wat was de Zoeklichtgedachte?

Met de Zoeklichtgedachte werd geen afzonderlijke kerkelijke belijdenis bedoeld. Het ging om een evangelische manier van Bijbellezen met herkenbare accenten:

de noodzaak van persoonlijke bekering;
het gezag en de betrouwbaarheid van de Bijbel;
evangelisatie en zending;
verwachting van de wederkomst van Christus;
belangstelling voor Bijbelse profetie;
aandacht voor Israël in Gods heilsplan.

Deze accenten zijn duidelijk terug te vinden in het eerste cursusjaar. Vooral de lessen over eschatologie, profetie en de moderne staat Israël dragen het stempel van de beweging rond Het Zoeklicht.

Dat neemt niet weg dat veel stof breder christelijk was. De uitleg van Genesis, de behandeling van de geschiedenis van Israël en de systematische theologie konden ook cursisten uit gereformeerde, hervormde, baptistische of vrije evangelische gemeenten aanspreken.

De Brandpunt Bijbelschool in Groningen

Een zaterdagopleiding naast het gewone gemeenteleven

De Brandpunt Bijbelschool was geen theologische universiteit en ook geen predikantenopleiding. Het was veeleer een vorm van toerusting voor christenen die hun Bijbelkennis wilden verdiepen en zich wilden inzetten voor evangelisatie, jeugdwerk, Bijbelkringen of gemeentelijk werk.

Dat blijkt ook uit het eigen cursusmateriaal:

“Niet iedereen is in de gelegenheid een volledige full-time cursus aan een Bijbelschool te volgen. Voor hen, die zich toch willen bekwamen voor de dienst in kerk en evangelisatie, worden op twaalf verschillende plaatsen in Nederland, op vier verschillende zaterdagen Bijbelcursussen gegeven onder de naam: BRANDPUNT BIJBELSCHOOL.”¹⁰

Het uitgangspunt was duidelijk: de Bijbel moest niet alleen gelezen worden als persoonlijk geloofsboek, maar ook grondig bestudeerd worden. De cursus wilde mensen toerusten om anderen te onderwijzen.

Het materiaal vermeldt:

“De Bijbel staat centraal. Aan de hand van dit handboek worden, onder deskundig en inspirerend leraarschap, diverse Bijbelse onderwerpen behandeld.”¹¹

Daarmee sloot de opleiding aan bij een typisch kenmerk van de evangelische beweging in de twintigste eeuw: een sterke nadruk op persoonlijke Bijbelstudie en actieve betrokkenheid van gewone gemeenteleden.

De inhoud van het eerste cursusjaar: Van Genesis tot evangelisatie

Het bewaarde cursusboek geeft een goed beeld van wat deelnemers leerden. Het eerste jaar was breed opgezet. Het ging niet alleen om losse Bijbelteksten, maar om een samenhangende introductie in Bijbelkennis, Bijbelse theologie en praktisch christelijk werk.¹²

Evert Sulman als organisator en docent

Een belastingconsulent met een tweede roeping

Het bijzondere aan Evert Sulman is dat hij geen kerkelijk ambt had als predikant, maar wel een grote betrokkenheid toonde bij Bijbelonderwijs.

Zijn beroep was belastingconsulent. Dat betekende dat hij dagelijks bezig was met financiële wet- en regelgeving. Toch besteedde hij daarnaast tijd aan Bijbelonderwijs en evangelisatie.

Juist deze combinatie was kenmerkend voor veel vrijwilligers binnen de naoorlogse protestantse en evangelische beweging. De kerkelijke inzet werd niet uitsluitend gedragen door professionele geestelijken. Mensen met allerlei beroepen namen verantwoordelijkheid voor onderwijs, jeugdwerk en evangelisatie.

In Groningen organiseerde Sulman bijeenkomsten van de Brandpunt Bijbelschool. Advertenties in regionale kranten laten zien dat belangstellenden zich bij hem konden aanmelden.

Een advertentie uit 1973 vermeldt:

“Brandpunt Bijbelschool Groningen. In september zal de nieuwe cursus beginnen. De lessen worden eenmaal per maand op een zaterdag gegeven.”¹³

Een andere advertentie noemt als contactpersoon:

“E. Sulman, Magnesiumlaan 39, Groningen.”¹⁴

Deze advertenties geven een concreet beeld van hoe zo’n plaatselijke Bijbelschool functioneerde: geen grote organisatie met een eigen gebouw, maar een netwerk van plaatselijke groepen die gebruikmaakten van bestaand kerkelijk onderdak.

Twee krantenadvertenties uit augustus 1973 voor de Brandpunt Bijbelschool Groningen, met E. Sulman als contactpersoon en informatie over de maandelijkse zaterdaglessen. — Advertenties voor de Brandpunt Bijbelschool Groningen uit de Leekster Courant van 9 augustus 1973 en het Nieuwsblad van het Noorden van 18 augustus 1973. De lessen werden eenmaal per maand op zaterdag gegeven; E. Sulman was de plaatselijke contactpersoon. Bronnen: Delpher, geraadpleegd op 12 juli 2026.

Een volledige zaterdag

De lestijd van 9.30 tot 16.00 uur maakte van de cursusdag een serieus studieprogramma. De deelnemers kwamen niet voor een korte lezing, maar besteedden vrijwel een gehele zaterdag aan onderwijs. Waarschijnlijk werden op zo’n dag verscheidene lessen behandeld, met pauzes en een middagonderbreking.

De deelnemers kwamen vermoedelijk uit verschillende kerkelijke achtergronden. De cursus stond immers niet onder rechtstreeks toezicht van één plaatselijke kerk. Het materiaal kwam uit Doorn, de contactpersoon behoorde in 1973 tot de Tehuisgemeente en de zaal bevond zich in het gebouw van de Vrije Evangelische Gemeente.

Juist die combinatie typeert de evangelische beweging van de jaren zeventig. Kerkgrenzen verdwenen niet, maar christenen zochten vaker samenwerking rond Bijbelonderwijs, evangelisatie en conferenties.

Het kerkgebouw aan de Schoolstraat

De Vrije Evangelische Gemeente in Groningen kwam bijeen in een kerkgebouw aan de Schoolstraat. Het pand staat bekend als het Ommelanderhuis. Het had in de loop van zijn geschiedenis verschillende functies en werd enige tijd gebruikt door de Vrije Evangelische Gemeente.¹⁵

Dat de Brandpunt Bijbelschool daar ruimte kreeg, betekent niet noodzakelijk dat alle cursisten of organisatoren lid waren van de Vrije Evangelische Gemeente. Het gebouw bood een geschikte zaal en de gemeente stond kennelijk open voor dit interkerkelijke onderwijs.

Voor Evert Sulman werd de Vrije Evangelische Gemeente later echter meer dan een verhuurder van cursusruimte.

Historisch Ommelanderhuis aan de Schoolstraat 13 in Groningen, het voormalige kerkgebouw waarin de Vrije Evangelische Gemeente samenkwam en waar de Brandpunt Bijbelschool lessen verzorgde. — Het Ommelanderhuis aan de Schoolstraat 13 in Groningen. In dit gebouw kwam de Vrije Evangelische Gemeente bijeen; in een van de zalen werden in de jaren zeventig ook lessen van de Brandpunt Bijbelschool Groningen gegeven. Bron afbeelding: Wikimedia Commons.

De Vrije Evangelische Gemeente Groningen

Van gereformeerde gemeente naar evangelische ontmoeting

Later raakte Evert Sulman verbonden met de Vrije Evangelische Gemeente (VEG) Groningen.

De Vrije Evangelische Gemeenten hebben hun wortels in de negentiende eeuw. Zij ontstonden buiten de gevestigde hervormde kerk en legden sterk de nadruk op persoonlijke geloofsbeleving, het werk van de Heilige Geest en de verantwoordelijkheid van iedere gelovige.

In Groningen kwam de familie Sulman uiteindelijk in deze evangelische omgeving terecht.

Ook hiervan zijn sporen terug te vinden in kerkelijke advertenties. In 1982 wordt bijvoorbeeld vermeld dat Sulman voorgaat in een dienst van de Vrije Evangelische Gemeente, terwijl ds. Van Petegem de ochtenddienst leidt.

Daarmee tekent zich een ontwikkeling af:

vanuit de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt;
via de Nederlands Gereformeerde Tehuisgemeente;
naar een meer evangelische gemeentevorm.

Het was geen breuk met de Bijbel als fundament. Integendeel, juist de overtuiging dat de Bijbel centraal moest staan vormde de verbindende factor tussen deze verschillende kerkelijke milieus.

Predikbeurten in het Nieuwsblad van het Noorden van 3 december 1982, met bij de Vrije Evangelische Gemeente aan de Schoolstraat ds. Van Petegem in een ochtenddienst met viering van het Heilig Avondmaal en de heer Sulman om 17.00 uur. — Aankondiging van o.a. de kerkdiensten van de Vrije Evangelische Gemeente aan de Schoolstraat in Groningen. Ds. Van Petegem leidde om 10.00 uur de dienst waarin het Heilig Avondmaal werd gevierd; de heer Sulman ging om 17.00 uur voor. Bron: Nieuwsblad van het Noorden, 3 december 1982, p. 19, geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026.

De Gemeenschap van Gelovigen aan de Zilverlaan

Een nieuwe vorm van gemeenteleven

Na de periode waarin Evert Sulman betrokken was bij de Vrije Evangelische Gemeente Groningen ontstond opnieuw een ontwikkeling. Samen met enkele andere gezinnen vormde hij op enig moment een kleinere gemeenschap van gelovigen.

Deze groep kwam samen aan de Zilverlaan 4 in de Groningse wijk Vinkhuizen. Het gebouw werd gehuurd van Buurt en Speeltuinvereniging De Apenkooi. In een advertentie uit 1985 wordt deze gemeenschap aangeduid als:

Gemeenschap van Gelovigen, Zilverlaan 4, Groningen.¹⁶

De naam zegt veel over de identiteit van deze groep. Het ging niet om een kerkverband met een uitgebreide landelijke structuur, maar om een plaatselijke geloofsgemeenschap waarin onderlinge verbondenheid en gezamenlijke Bijbelstudie centraal stonden.

In de tweede helft van de twintigste eeuw ontstonden op verschillende plaatsen in Nederland dergelijke onafhankelijke geloofsgemeenschappen. Zij bewogen zich vaak tussen traditionele kerken en evangelische bewegingen in. Sommigen kwamen voort uit onvrede met bestaande kerkelijke structuren, anderen juist vanuit het verlangen naar eenvoudiger gemeenteleven.

De term “gemeenschap van gelovigen” werd vaker gebruikt door groepen die de nadruk legden op de gemeente als kring van mensen die persoonlijk geloofden en samen Christus wilden volgen.

Predikbeurten in het Nieuwsblad van het Noorden van 4 april 1985, met de aankondiging van de Gemeenschap van Gelovigen aan de Zilverlaan 4 en E. Sulman als voorganger om 10.00 uur. — Aankondiging van de samenkomst van de Gemeenschap van Gelovigen aan de Zilverlaan 4 in Groningen. E. Sulman ging op zondag om 10.00 uur voor. Bron: Nieuwsblad van het Noorden, 4 april 1985, p. 15, geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026.

De betekenis van Vinkhuizen

De locatie aan de Zilverlaan in Vinkhuizen is historisch gezien interessant. Vinkhuizen was vanaf de jaren zestig en zeventig een snel groeiende nieuwbouwwijk in Groningen. Zoals veel nieuwe stadswijken kreeg het een eigen sociale infrastructuur met scholen, verenigingsleven en ontmoetingsplaatsen. De familie Sulman heeft hier in de eerste helft van de jaren ’70 gewoond.

De brief uit Amerika: een oud-leerling kijkt terug

Tussen de bewaarde stukken bevindt zich een luchtpostbrief uit de Verenigde Staten. De envelop is gericht aan:

E. Sulman
Magnesiumlaan 39
Groningen
The Netherlands

Op de achterzijde staat als afzender:

Meint Ploegman
Florida Bible College
101 North Ocean Drive
Hollywood
Florida 33020
U.S.A.

De brief is gedateerd op 29 augustus 1974. Ploegman richt zich tot zijn “Bijbelschoolvrienden”. Bij de brief was tevens een ansichtkaart van Florida Bible College gevoegd, waardoor de deelnemers in Groningen zich enigszins een beeld konden vormen van de plaats waar hij inmiddels studeerde.

Historische ansichtkaart van Florida Bible College in Hollywood, Florida, met het grote gebouwencomplex aan de kust en de Atlantische Oceaan op de achtergrond. — *Ansichtkaart van Florida Bible College in Hollywood, Florida, die Meint Ploegman in 1974 meestuurde met zijn brief aan Evert Sulman en de deelnemers van de Brandpunt Bijbelschool in Groningen.*

Integrale transcriptie van de brief

Hieronder volgt de tekst van de brief. De spelling, hoofdletters en formuleringen zijn zoveel mogelijk gehandhaafd. Woorden die door een regelafbreking zijn gesplitst, zijn samengevoegd. Op één plaats is het handschrift moeilijk leesbaar; daar is de vermoedelijke lezing gevolgd.¹⁷

Hollywood 29-8-’74

Lieve Bijbelschool vrienden,

Nadat ik twee jaar aan de Brandpunt-weekend-Bijbelschool heb deelgenomen ben ik nu op een dag-bijbelschool. Wel wat ver van huis en vaderland weliswaar maar ik ben hier echt op mijn plaats. Ik zit nu op Florida Bible College in Hollywood Florida (dat is niet het bekende Hollywood in Californië). Hollywood is een klein stadje aan de kust ± 40 km ten noorden van Miami. Het is allemaal heel snel gegaan.

In januari van dit jaar kreeg ik een brief van Cornie van der Breggen, (sommigen van u kennen hem, anderen misschien niet) waarin hij mij vertelde over zijn bezoek aan Florida Bible College en tevens zei dat hij bad dat de Heer mij daar ook nog eens naar toe zou leiden. Ik kon toen nog niet vermoeden dat die dag al zo nabij was; ik moest eerst in mil. dienst, want je mag geen nieuwe school/opleiding beginnen alvorens je in dienst gaat.

In juli van dit jaar was ik op een conferentie van The Reapers Fellowship in Laren, en daar waren enkele studenten en docenten van Florida Bible College. Zij hebben mij een hele hoop inlichtingen verschaft over de school. Hoe langer ik er over nadacht hoe zekerder ik wist niet in dienst, maar onmiddellijk naar F.B.C. te moeten gaan. Ik had toen nog 4 weken tijd om vrijstelling of uitstel van 4 jaar voor dienst te krijgen, en een visum van 4 jaar voor de V.S. te krijgen. Het visum alleen neemt normaal 6 weken en uitstel voor dienst kost maanden tijd.

Ik heb een brief geschreven aan het ministerie van Defensie met het verzoek om uitstel. Precies een week later kreeg ik bericht terug dat in een aparte regeling voel als studentin een land buiten Europa, en dat ik automatisch uitstel kreeg voor de duur van mijn verblijf in een land buiten Europa. Toen het visum. Ik had nog 3 weken en verzocht daarom het Amerikaanse Consulaat mij het visum wat sneller te verstrekken dan in de normale tijd van 6 weken. 8 dagen na mijn aanvraag kreeg ik het reeds toegestuurd!!

Ik had toen nog 2 weken voor het vliegtuig en alle andere zaken die dan moesten worden geregeld. Zo kwam het dat ik op woensdag 7 aug. ’s morgens om 8 uur de Nederlandse bodem verliet, en via Londen naar Miami vloog waar ik werd opgehaald door enkele docenten van F.B.C. die ik in Nederland reeds had ontmoet.

We hebben hier ruim 1500 studenten vanuit alle werelddelen, en allemaal intern. Er wordt alleen ’s morgens les gegeven van 7-12. ’s Middags of ’s avonds werkt nagenoeg alle studenten om de kosten van de opleiding te verdienen en in eigen onderhoud te voorzien. Ik werk hier op school ’s nachts van 10-5 in de veiligheidsdienst en ben belast met de controle van airconditioning en het in de gaten houden van bezoekers. Op die manier worden de kosten van de opleiding belangrijk lager.

Ik denk hier 4 jaar te blijven. Ik wens jullie allen van harte Gods zegen op de Bijbelstudies, en ontvang mijn hartelijke groeten uit een warm en zonnig Florida.

Psalm 119:130

In Hem,

Meint Ploegman

Citaatafbeelding bij Psalm 119:130 met een geopende Bijbel op een houten tafel, omgeven door warm zonlicht en een verstild berglandschap. — *“Het opengaan van Uw woorden geeft licht, het schenkt eenvoudigen inzicht.” Psalm 119:130, HSV. Illustratieve citaatafbeelding, digitaal vervaardigd door M.G. Sulman*

Een saillant detail: Cornie van der Bregge en The Reapers’ Fellowship

Een opmerkelijk detail in de brief is de naam Cornie van der Bregge. Ploegman schrijft dat deze hem in januari 1974 over Florida Bible College had verteld en ervoor bad dat ook hij daarheen geleid zou worden. Vrijwel zeker gaat het om Cornelius “Cornie” Vanderbreggen (1915-2015), een Nederlands-Amerikaanse Bijbelleraar en zendingswerker. In de Verenigde Staten werd zijn Nederlandse achternaam doorgaans aaneengeschreven. Vanderbreggen richtte in 1954 The Reapers’ Fellowship op, een zelfstandige evangelisatie- en zendingsorganisatie. Hij was internationaal actief als Bijbelleraar, organiseerde conferenties, verspreidde christelijke lectuur en zette Bijbelcursussen op. Ook speelde hij een rol in de geloofsontwikkeling van de latere Amerikaanse televisie-evangelist Pat Robertson.¹⁸ ¹⁹

The Reapers’ Fellowship was geen kerkverband, maar een onafhankelijke evangelische organisatie. De naam verwees naar Jezus’ woorden over de oogst en de arbeiders in Mattheüs 9:37-38. De beweging hield Bijbelconferenties in Europa, onder meer voor Amerikaanse militairen, en organiseerde jarenlang de Springtime in Holland Bible Conference. Ook werden vanuit Nederland christelijke lectuur en Bijbelcorrespondentiecursussen verspreid. In juli 1974 bezocht Ploegman een conferentie van deze Fellowship in Laren. Daar ontmoette hij studenten en docenten van Florida Bible College, die hem nader over de opleiding informeerden. Tijdens de conferentie van The Reapers’ Fellowship kwam Ploegman in rechtstreeks contact met studenten en docenten van Florida Bible College. Die ontmoeting hielp hem bij zijn besluit om naar Florida te vertrekken.²⁰ ²¹

Van Florida Bible College naar de Orthodox Presbyterian Church

Ploegmans latere kerkelijke ontwikkeling verliep niet langs één rechte lijn. Florida Bible College stond in een uitgesproken evangelische traditie. Later kwam hij opnieuw in aanraking met de gereformeerde theologie die hij in zijn jeugd binnen de Nederlandse Hervormde Kerk had leren kennen.

In 1981 bezocht hij een bijeenkomst waar Cornelius Van Til sprak. Van Til was een Nederlands-Amerikaanse gereformeerde theoloog en apologeet. Hij werd bekend door zijn presuppositionele apologetiek, waarin christelijk denken bewust begint bij het bestaan van de drie-enige God en het gezag van Zijn openbaring.

De persoon op de afbeelding is Cornelius Van Til (1895-1987), een Nederlands-Amerikaanse theoloog en filosoof. — *Cornelius van Til (1895-1987) / Bron: Wikimedia Commons*

Volgens een in memoriam in New Horizons, het kerkelijke maandblad van de Orthodox Presbyterian Church waarin nieuws, levensberichten en gereformeerde toerusting worden gepubliceerd, kocht Ploegman na deze ontmoeting veel boeken en hernieuwde hij zijn kennismaking met de gereformeerde leer die hij in zijn jeugd binnen de Nederlandse Hervormde Kerk had leren kennen.²²

Voor schrijver dezes heeft deze episode een persoonlijke weerklank. Ook hij ontwikkelde later een uitgesproken belangstelling voor Cornelius Van Til, de presuppositionele apologetiek en de gereformeerde leer. Daarmee ontstaat een opmerkelijke, zij het niet oorzakelijke, overeenkomst met de latere theologische ontwikkeling van Meint Ploegman.

In 1988 begonnen Ploegman en zijn gezin de Orthodox Presbyterian Church in Franklin Square te bezoeken. Hij werd er eerst ouderling. Later werkte hij als hulppredikant bij de opbouw van een gemeente in Bohemia op Long Island.

Vanaf 2001 diende hij als predikant van de Orthodox Presbyterian Church in Bohemia, een plaats in Suffolk County aan de zuidzijde van Long Island, ongeveer tachtig kilometer ten oosten van New York City. Hij bleef daar werkzaam tot zijn overlijden in november 2020.²³

Zijn arbeid beperkte zich niet tot preken en kerkelijke vergaderingen. Het in memoriam beschrijft hoe hij contact zocht met bewoners in de omgeving en bekendheid gaf aan de voedselhulp van de kerk. Ook na orkaan Sandy hielp hij praktisch bij het herstel van beschadigde woningen.²⁴

*In memoriam voor Meindert Ploegman in het kerkblad New Horizons, met zijn portret en een korte levensbeschrijving van zijn opleiding, predikantschap en overlijden in 2020.*

Het overlijden van Meint Ploegman

Op 15 november 2020 was Ploegman bezig de dakgoten van het kerkgebouw in Bohemia schoon te maken. Volgens het kerkelijke in memoriam kreeg hij een hartaanval en viel hij ongeveer tien voet, circa drie meter, van een ladder.

Hij liep ernstig hoofdletsel op en werd in kritieke toestand naar het ziekenhuis gebracht. Twee dagen later, op 17 november 2020, overleed hij. Hij was 65 jaar oud.²⁵²⁶

Wat de brief over de Groningse cursus onthult

De brief is meer dan een aardig familiehistorisch document. Hij levert concrete gegevens over de Brandpunt Bijbelschool in Groningen.

Ploegman schrijft dat hij twee jaar aan de Brandpunt-weekend-Bijbelschool had deelgenomen. De cursus bestond dus reeds vóór zijn vertrek in augustus 1974 en bood kennelijk meerdere opeenvolgende cursusjaren aan.

Hij spreekt zijn voormalige medecursisten aan als “Lieve Bijbelschool vrienden”. Dat wijst op een groep waarin deelnemers elkaar goed leerden kennen. Een maandelijkse cursusdag van zes en een half uur bevordert zulke banden meer dan een anonieme schriftelijke opleiding.

De brief werd niet aan een algemeen secretariaat gestuurd, maar aan Evert Sulman op zijn huisadres. Ploegman voegde een afzonderlijk begeleidend briefje toe, gericht aan “Broeder Sulman”. Daarin vroeg hij hem de bijgaande brief voor te lezen aan de studenten en docenten van de Bijbelschool, zodat zij zouden weten waar hij inmiddels verbleef. Hij schreef dat hij hen vóór zijn vertrek niet meer had kunnen bereiken, omdat er in korte tijd nog veel geregeld moest worden. Dit laat duidelijk zien dat Evert Sulman binnen de Groningse Bijbelschool als aanspreekpunt en verbindende persoon fungeerde.²⁷

Aan het slot noemt Ploegman Psalm 119:130. De keuze van juist deze tekst past nauw bij het doel van de Bijbelschool: door het openen en uitleggen van de Schrift zouden cursisten groeien in kennis, inzicht en geestelijke toerusting.

Brandpunt en de evangelische beweging van de jaren zeventig

Een tijd van kerkelijke verschuivingen

De activiteiten van Evert Sulman moeten worden geplaatst tegen de achtergrond van een periode waarin veel christenen opnieuw nadachten over kerk, geloof en Bijbel.

De jaren zestig en zeventig waren in Nederland een tijd van grote veranderingen. Veel traditionele kerkelijke verbanden kregen te maken met secularisatie, afnemend kerkbezoek en discussies over geloof en maatschappij.

Tegelijk groeiden bewegingen die juist een sterke nadruk legden op:

persoonlijke bekering;
Bijbelstudie;
evangelisatie;
praktische navolging van Christus;
actieve betrokkenheid van gemeenteleden.

De Brandpunt Bijbelschool paste in deze ontwikkeling.

De beweging had een duidelijke raison d’être: christenen toerusten om hun geloof niet alleen te belijden, maar ook uit te dragen.

Een familiearchief als bron voor kerkgeschiedenis

Kleine documenten, grote betekenis

Een deel van de geschiedenis van Evert Sulman laat zich reconstrueren aan de hand van betrekkelijk kleine bronnen:

advertenties in regionale kranten;
cursusmateriaal;
persoonlijke brieven;
foto’s;
herinneringen binnen het gezin.

Op zichzelf lijken zulke stukken misschien gering. Een advertentie van enkele regels haalt geen geschiedenisboek. Toch laten juist deze documenten zien hoe plaatselijke geloofsinitiatieven in de praktijk functioneerden.

De grote lijnen van de kerkgeschiedenis rustten niet alleen op synodes, predikanten en bekende organisaties. Zij werden mede gedragen door mensen die lokaal Bijbelkringen organiseerden, onderwijs gaven, belangstellenden uitnodigden en kleine gemeenschappen hielpen opbouwen.

Evert Sulman was een hunner.

De familie Sulman en de gereformeerde kerkgeschiedenis

Een onverwachte verbinding met wetenschappelijk onderzoek

De kerkelijke geschiedenis van Evert en Mar Sulman kreeg later ook een academische uitwerking binnen hun eigen familie. Zijn dochter Eveline Sulman, het vijfde kind in het gezin van zeven kinderen, trouwde met dr. Theo van Staalduine. Van Staalduine promoveerde in 2004 aan de Theologische Universiteit van de Protestantse Kerk in Nederland te Kampen op een proefschrift over een belangrijk hoofdstuk uit de gereformeerde geschiedenis:

📌 Om de lijn der Afscheiding. Prof.dr. G.M. den Hartogh en de Vrijmaking van 1944.

Het proefschrift onderzocht de verhouding tussen de Afscheidingstraditie, de gereformeerde kerkelijke ontwikkelingen en de Vrijmaking van 1944.²⁸

Daarmee ontstond binnen één familie een bijzondere historische verbinding.

Evert Sulman had zelf de kerkelijke gevolgen van de Vrijmaking en de ontwikkelingen daarna meegemaakt. Zijn schoonzoon onderzocht later als kerkhistoricus de achtergronden van diezelfde gereformeerde beweging.

De twee verhalen vallen niet samen, maar raken elkaar wel. De één leefde de kerkgeschiedenis als betrokken gelovige; de ander onderzocht haar als wetenschapper.

Omslag van het proefschrift Om de lijn der Afscheiding van Theo van Staalduine over prof. G.M. den Hartogh en de Vrijmaking van 1944. — Omslag van het proefschrift Om de lijn der Afscheiding. Prof.dr. G.M. den Hartogh en de Vrijmaking van 1944 van dr. Theo van Staalduine. Hij is getrouwd met Eveline Sulman, de vijfde dochter van Evert en Mar Sulman.

De betekenis van Evert Sulman binnen een bredere beweging

Geen predikant, wel een geestelijk werker

Wanneer je de levensloop van Evert Sulman overziet, valt vooral op dat hij een typische vertegenwoordiger was van een grote groep christenen die buiten de officiële ambten veel invloed hadden.

Hij was geen predikant. Hij had geen academische theologische titel en werd in kerkelijke aankondigingen dan ook niet als dominee aangeduid. Toch was zijn bijdrage meer dan die van een gewone kerkganger.

Hij organiseerde een Bijbelschool, gaf onderwijs, leidde samenkomsten en werd gevraagd om kerkdiensten te verzorgen. Zijn invloed lag niet in een formeel ambt, maar in vertrouwen dat anderen hem gaven.

Dat verschijnsel was in de twintigste-eeuwse protestantse wereld niet ongewoon. Vooral binnen evangelische, vrije en reformatorische kringen namen actieve gemeenteleden verantwoordelijkheid voor onderwijs en verkondiging.

De term “lekenwerk” kan daarbij misleidend zijn. In kerkelijke zin betekent leek iemand zonder gewijd ambt. Het betekent niet automatisch iemand zonder kennis of bekwaamheid.

Bij Evert Sulman zien we juist het tegenovergestelde: iemand die zich door studie en praktijk voorbereidde om anderen te onderwijzen.

Een leek, maar geen vrijblijvende amateur

Het woord leek kan in het gewone taalgebruik wat kleinerend klinken. Kerkhistorisch betekent het eenvoudig iemand die geen geordineerd geestelijke is.

Evert Sulman was in die zin een leek. Hij had geen gemeentelijk predikantsambt en werd in advertenties terecht aangeduid als “dhr. Sulman” of “br. Sulman”. Dat maakt zijn werk niet onbeduidend.

Hij leidde een meerjarige Bijbelcursus, trad op als contactpersoon, ging voor in kerkdiensten en werkte mee aan de vorming van een zelfstandige geloofsgemeenschap. Daarvoor waren voorbereiding, Bijbelkennis, organisatorisch vermogen en vertrouwen van anderen nodig.

Niet iedere vorm van lekenprediking is vanzelf verantwoord. Onderwijs zonder voldoende kennis kan derailleren in oppervlakkigheid of eigengereide uitleg. De Brandpunt Bijbelschool wilde juist voorkomen dat geestelijke ijver losraakte van studie. Het cursusmateriaal bood structuur, gedegen leerstof en de mogelijkheid van toetsing.

Voor Evert Sulman kwamen zijn beroep en geloofswerk in één opzicht wellicht dichter bij elkaar dan je aanvankelijk zou denken. Een belastingconsulent moet nauwkeurig lezen, verbanden begrijpen, regels uitleggen en dossiers ordelijk behandelen. Dezelfde behoefte aan systematiek is herkenbaar in de cursusmap, met haar indelingen, sleutelgedeelten en historische overzichten.

Dat past bij het beeld dat uit de bronnen oprijst: Evert Sulman nam geen genoegen met losse vroomheid of louter kerkbezoek. Hij wilde de Bijbel systematisch bestuderen, de hoofdlijnen van de geloofsleer doorgronden en wat hij had geleerd vervolgens helder aan anderen doorgeven.

Gereformeerd en evangelisch: geen eenvoudige tegenstelling

Verschillende accenten, dezelfde Bijbel

De kerkelijke route van Evert Sulman lijkt op het eerste gezicht een reeks wisselingen:

Gereformeerde Kerken vrijgemaakt;
Tehuisgemeente Groningen;
Vrije Evangelische Gemeente;
Gemeenschap van Gelovigen.

Toch zou het onjuist zijn om dit uitsluitend te zien als een overgang van “strak gereformeerd” naar “vrij evangelisch”.

De werkelijkheid was genuanceerder.

De Tehuisgemeente was zelf voortgekomen uit de gereformeerde wereld. De Vrije Evangelische Gemeenten hadden eveneens een orthodoxe Bijbelopvatting, maar legden andere accenten. Waar de gereformeerde traditie vaak sterk de nadruk legde op belijdenis, kerkverband en leerstellige formulering, legden evangelische groepen vaker nadruk op persoonlijke bekering, getuigenis en praktische navolging.

Er waren verschillen, maar ook duidelijke overeenkomsten.

Bij Evert Sulman bleef een aantal overtuigingen zichtbaar:

de Bijbel als hoogste norm;
het belang van Bijbelstudie;
de noodzaak van geloofsoverdracht;
de verantwoordelijkheid van individuele christenen.

Zijn weg kan daarom beter worden begrepen als een zoektocht naar een kerkelijke omgeving waarin deze overtuigingen volgens hem het beste tot uitdrukking kwamen.

De plaats van de Brandpunt Bijbelschool in de Nederlandse geschiedenis

Een vergeten vorm van christelijke volwasseneneducatie

De Brandpunt Bijbelschool behoort tot een bredere geschiedenis van christelijk volwassenenonderwijs.

In de negentiende en twintigste eeuw ontstonden allerlei vormen van toerusting voor mensen die geen predikant wilden worden, maar wel meer wilden leren over de Bijbel.

Voorbeelden daarvan waren:

zondagsscholen;
Bijbelcursussen;
evangelisatieopleidingen;
zendingsscholen;
conferentiecentra.

De Brandpunt Bijbelschool paste in deze traditie.

Het bijzondere was dat zij toegankelijk was voor mensen met een gewone baan. Een timmerman, ambtenaar, ondernemer of belastingconsulent kon op zaterdag onderwijs volgen zonder zijn dagelijks werk op te geven.

Dat maakte de invloed groot. Niet iedereen werd theoloog, maar veel deelnemers werden actief binnen hun eigen kerk of omgeving.

De cursusinhoud als spiegel van de tijd

Bijbelstudie, profetie en evangelisatie

De inhoud van het eerste cursusjaar laat goed zien welke thema’s in evangelische kringen in de jaren zeventig belangrijk waren.

Er was veel aandacht voor:

De grote lijn van de Bijbel

De behandeling van Genesis tot Kronieken moest deelnemers leren de Bijbel als één geheel te lezen.

Christus als middelpunt van de Schrift

De typologische uitleg van het Oude Testament sloot aan bij een lange christelijke traditie waarin Christus als vervulling van de Schrift werd gezien.

Geloofsleer

De systematische theologie gaf deelnemers een overzicht van de belangrijkste christelijke leerstukken.

De toekomst

De lessen over eschatologie weerspiegelden de grote belangstelling voor profetie en Israël binnen de evangelische beweging.

Praktische verkondiging

Evangelisatie vormde het praktische eindpunt. Kennis moest leiden tot getuigenis.

Deze combinatie verklaart waarom dergelijke cursussen aantrekkelijk waren. Zij boden zowel inhoudelijke verdieping als praktische richting.

Een kleine geschiedenis die bewaard bleef

Familiearchieven als historische bron

Veel geschiedenis verdwijnt eenvoudigweg omdat kleine documenten worden weggegooid. Een krantenadvertentie, een cursusmap, een brief uit Amerika of een foto uit de woonkamer lijkt op zichzelf gering. Samen kunnen zulke stukken echter een verrassend helder beeld geven van een leven, een geloofsgemeenschap en een tijdperk.

Dat geldt ook voor de geschiedenis van Evert Sulman. Officiële kerkelijke archieven bewaren doorgaans notulen, besluiten van kerkenraden, synodestukken en gegevens over predikanten. Zij laten zien hoe kerkverbanden zich ontwikkelden. Familiearchieven tonen iets anders. Zij maken zichtbaar wat zulke veranderingen betekenden voor gewone gezinnen: nieuwe contacten, andere prediking, een verschuiving in geloofsbeleving en soms een geheel nieuwe vorm van gemeente-zijn.

Wat de bewaarde stukken laten zien

De cursusmap laat zien wat binnen de Brandpunt Bijbelschool werd onderwezen. Krantenadvertenties tonen waar en wanneer lessen en kerkdiensten plaatsvonden. De brief van Meint Ploegman maakt duidelijk hoe een cursist de zaterdagbijbelschool beleefde en welke weg hij later ging. Een familiefoto plaatst Evert Sulman midden in zijn gewone bestaan.

Geen enkele bron vertelt afzonderlijk het hele verhaal. Tezamen vormen zij nochtans een samenhangend dossier.

Evert Sulman in kerk en gezin

Uit dat dossier komt Evert Sulman naar voren als belastingconsulent, echtgenoot van Mar, vader van zeven kinderen en actief Bijbelleraar. In 1971 verlieten hij en zijn vrouw de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt. Zij sloten zich aan bij de Tehuisgemeente in Groningen.

Later ging hij voor binnen de Vrije Evangelische Gemeente (VEG) Groningen en droeg hij verantwoordelijkheid binnen de Gemeenschap van Gelovigen aan de Zilverlaan. In dezelfde periode organiseerde hij de Groningse tak van een landelijk netwerk van zaterdagbijbelscholen.

Meint Ploegman en de betekenis van de cursus

Een van de deelnemers, Meint Ploegman, vertrok later naar Florida Bible College en werd uiteindelijk predikant in de Verenigde Staten. Het zou te ver gaan om zijn gehele levensweg toe te schrijven aan Evert Sulman of aan de Brandpunt Bijbelschool. Tussen de Groningse cursusdagen en zijn latere predikantschap lagen jaren van verdere studie, kerkelijke vorming en persoonlijke ontwikkeling.

Wel staat vast dat de Brandpunt Bijbelschool tot zijn vroege theologische vorming behoorde. Daarmee krijgt de brief uit Florida meer betekenis dan die van een aardige herinnering. Hij laat zien dat het onderwijs in Groningen voor ten minste één cursist deel werd van een langere weg.

Hoe de Brandpunt Bijbelschool verderging

Ook de Bijbelschool zelf bleef niet in haar oorspronkelijke vorm bestaan. In de jaren tachtig ging de Brandpunt Bijbelschool op in de Stichting Evangelische Bijbelschool. De cursus kreeg later de naam Evangelische Toerusting School. Na verdere organisatorische ontwikkelingen en een fusie ontstond het huidige Evangelisch College.²⁹

De naam Brandpunt Bijbelschool verdween, maar het uitgangspunt bleef herkenbaar: toegankelijk Bijbelonderwijs voor mensen die zich naast hun beroep, gezin en gemeenteleven theologisch wilden toerusten.

De huidige opleidingen zijn vanzelfsprekend niet geheel gelijk aan het programma uit de jaren zeventig. Lesmateriaal verandert, docenten wisselen en theologische accenten verschuiven. Er loopt echter wel een duidelijke institutionele lijn van het oude cursuswerk naar latere vormen van evangelisch Bijbelonderwijs.

Kleine bronnen, werkelijk gewicht

Evert Sulman kreeg, evenals vele andere trouwe werkers in Gods Koninkrijk, geen plaats in de landelijke kerkgeschiedschrijving. Zijn naam duikt slechts sporadisch op in een advertentie, een aankondiging of een dienstrooster. Juist daarom zijn de bewaarde stukken van betekenis.

Zij laten zien hoe kerkelijk werk in de praktijk dikwijls wordt gedragen: niet alleen door bekende predikanten, grote organisaties of veelgelezen auteurs, maar ook door mensen die na hun gewone werk lessen voorbereiden, advertenties plaatsen, een zaal regelen en op zaterdag cursisten ontvangen.

Een geschiedenis zonder groot vertoon

Daar ligt de betekenis van deze kleine geschiedenis. Niet in haar omvang, en evenmin in grote bekendheid, maar in wat zij zichtbaar maakt: hoe geloof van mens tot mens wordt doorgegeven.

Zelden gebeurt dat in het rumoer van spectaculaire gebeurtenissen. Veeleer in een eenvoudig zaaltje, rond een cursusmap, tijdens een kerkdienst, of in een brief die tientallen jaren later nog zorgvuldig wordt bewaard. Juist daar, in het schijnbaar gewone, krijgt geloof handen en voeten en wordt het aan een volgende generatie toevertrouwd.

Luchtpostenvelop uit 1974, gericht aan E. Sulman aan de Magnesiumlaan 39 in Groningen, met Amerikaanse poststempel en postzegel. — *Luchtpostenvelop van Meint Ploegman aan Evert Sulman in Groningen, verzonden vanuit de Verenigde Staten in augustus 1974. De envelop bevatte zijn brief aan de deelnemers van de Brandpunt Bijbelschool.*

Lees verder over kerkgeschiedenis en christelijke organisaties

Deze selectie sluit aan bij de landingspagina over kerkgeschiedenis en christelijke organisaties. De artikelen behandelen gereformeerde en evangelische stromingen, Bijbelonderwijs, evangelisatie, christelijke initiatieven en kerkelijke ontwikkelingen in Nederland.

Landingspagina Kerkgeschiedenis & christelijke organisaties De centrale overzichtspagina met artikelen over kerkelijke stromingen, christelijke cultuur, gemeenten, organisaties, Bijbelonderwijs en invloedrijke predikanten en schrijvers. Groningen Vrije Evangelische Gemeente Groningen De geschiedenis van een Groningse vrije evangelische gemeente, haar voorgangers, samenkomsten, zondagsschool en plaats binnen het protestants-evangelische kerkelijke leven. Kerkgeschiedenis Welke christelijke stromingen zijn er? Een overzicht van de vroege kerk, grote kerkscheuringen en de ontwikkeling van gereformeerde, evangelische en andere protestantse stromingen. Kerk & hervorming Semper reformanda: de kerk moet zich blijven hervormen Waarom de kerk zich steeds opnieuw behoort te laten toetsen en corrigeren door het blijvende gezag van Gods Woord. Evangelisatie Evangelisatie en uitverkiezing Over de verhouding tussen Gods soevereine verkiezing en de opdracht om het Evangelie vrijmoedig aan alle mensen te verkondigen. Groningen De geschiedenis van het Andreascentrum in Groningen Een terugblik op het ontstaan en de ontwikkeling van een Gronings christelijk initiatief waarin ontmoeting, toerusting en evangelisatie samenkwamen. Bijbelonderwijs Gezinsweek in het Bijbelinstituut België Over Bijbelonderwijs, geloofsvorming en onderlinge gemeenschap tijdens een gezinsweek in het Bijbelinstituut te Heverlee. Apologetiek Michael Green en de EO-serie Reality Een terugblik op evangelisatie, apologetiek en christelijke televisie in een periode waarin geloof nadrukkelijk als intellectueel avontuur werd gepresenteerd.

Disclaimer, bronnen en reacties

Disclaimer

Dit artikel is een historische en familiebiografische reconstructie van het leven en het kerkelijke werk van Evert Sulman. De tekst is gebaseerd op openbare bronnen, krantenadvertenties, particulier bewaard cursusmateriaal, brieven, foto’s en herinneringen uit de familiekring. Het artikel pretendeert geen volledige biografie te bieden. Waar gegevens niet door een onafhankelijke bron konden worden bevestigd, is dat in de tekst zo nauwkeurig mogelijk vermeld.

Persoonlijke herinneringen kunnen na verloop van tijd onvolledig of onnauwkeurig worden. Ook oude kranten, handgeschreven brieven en andere archiefstukken kunnen moeilijk leesbare passages bevatten. De transcriptie van de brief van Meint Ploegman is daarom zo dicht mogelijk bij het origineel gehouden. Alleen enkele regelafbrekingen en leestekens zijn ter bevordering van de leesbaarheid aangepast. Citaten uit kranten, brieven en cursusmateriaal worden uitsluitend gebruikt voor historische toelichting en bronbespreking. De rechten op deze teksten en afbeeldingen berusten, voor zover van toepassing, bij de betreffende rechthebbenden.

Geraadpleegde bronnen

Brandpunt Bijbelschool. (z.d., vermoedelijk jaren zeventig). Cursusmateriaal eerste jaar: Inleiding tot de Bijbel, Christus in het Oude en Nieuwe Testament, systematische theologie, eschatologie en evangelisatie. Familiearchief Sulman.
Schotanus, J. (z.d.). Voorwoord bij het cursusmateriaal van de Brandpunt Bijbelschool. Familiearchief Sulman.
Ploegman, M. (1974, 29 augustus). Brief vanuit Florida Bible College aan de deelnemers van de Brandpunt Bijbelschool in Groningen. Familiearchief Sulman.
Ploegman, M. (1974, 29 augustus). Begeleidend briefje aan Evert Sulman bij de brief aan studenten en docenten van de Bijbelschool. Familiearchief Sulman.
Ploegman, M. (1974). Ansichtkaart van Florida Bible College en luchtpostenvelop aan E. Sulman. Familiearchief Sulman.
Sulman, M. (z.d.). Persoonlijke mededelingen over Evert en Maartje Sulman, het gezin, de kerkelijke aansluiting en de Gemeenschap van Gelovigen. Familiearchief Sulman.
Familie Sulman. (z.d.). Familiefoto’s van Evert en Maartje Sulman en hun gezin. Familiearchief Sulman.
Advertentie. (1973, 9 augustus). Brandpunt Bijbelschool Groningen. Leekster Courant, p. 2. Geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMRHCG04:235171015:mpeg21:p00002
Advertentie. (1973, 18 augustus). Brandpunt Bijbelschool Groningen. Nieuwsblad van het Noorden, p. 14. Geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011016710:mpeg21:p014
Predikbeurten. (1974, 3 mei). Het Tehuis: “9.30 ds. Kranenburg, 16.30 dhr. Sulman”. Nieuwsblad van het Noorden. Geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026. https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?identifier=ddd:011016925:mpeg21:a0282
Predikbeurten. (1982, 3 december). Vrije Evangelische Gemeente, Schoolstraat: “10.00 ds. v. Petegem (HA), 17.00 dhr. Sulman”. Nieuwsblad van het Noorden, p. 19. Geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011010553:mpeg21:p019
Predikbeurten. (1985, 4 april). Gemeenschap van Gelovigen, Zilverlaan 4: “Zo. 10 E. Sulman”. Nieuwsblad van het Noorden, p. 15. Geraadpleegd via Delpher op 12 juli 2026. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011011293:mpeg21:p015
Predikbeurten. (1986, 17 januari). Gemeenschap van Gelovigen, Zilverlaan 4: “10.00 br. Sulman”. Nieuwsblad van het Noorden. Geraadpleegd via Delpher. https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?identifier=ddd:011011534:mpeg21:p019
Predikbeurten. (1988, 8 juli). Gemeenschap van Gelovigen, Zilverlaan 4. Nieuwsblad van het Noorden. Geraadpleegd via Delpher. https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?identifier=ddd:011001208:mpeg21:p010
Predikbeurten. (1989, 14 april). Gemeenschap van Gelovigen, Zilverlaan 4. Nieuwsblad van het Noorden. Geraadpleegd via Delpher. https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?identifier=ddd:011018432:mpeg21:p015
Tehuisgemeente Groningen. (z.d.). Predikanten en historie van de Tehuisgemeente.
Historie en predikanten
Nederlandse Gereformeerde Kerken. (z.d.). Geschiedenis.
Geschiedenis
Bond van Vrije Evangelische Gemeenten in Nederland. (z.d.). Onze geschiedenis.
Onze geschiedenis
Bond van Vrije Evangelische Gemeenten in Nederland. (z.d.). Over de gemeenten.
Over de gemeenten
Schotanus, J. (z.d.). Mijn leven verweven met Het Zoeklicht. Het Zoeklicht. https://www.zoeklicht.nl/artikelen/joop-schotanus-mijn-leven-verweven-met-het-zoeklicht-9736
Reformatorisch Dagblad. (1972, 4 september). Evangelische Bijbelschool start zijn lessen. Geraadpleegd via Digibron. https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,19720904:newsml_37295a66730b067f8d72f8f633c2cd72
Evangelisch College. (z.d.). Geschiedenis.
Geschiedenis
Evangelisch College. (2008). Fusie EBS en ETA: Evangelisch College.
Fusie EBS en ETA: Evangelisch College
Shishko, W. (2021). In memoriam: Meindert Ploegman. New Horizons, maart 2021, p. 20. https://opc.org/new_horizons/NH2021/NH2021Mar.pdf
Orthodox Presbyterian Church. (z.d.). New Horizons. https://opc.org/cce/NewHorizons.html
Orthodox Presbyterian Church. (z.d.). Our response to Sandy’s fury. https://opc.org/nh.html?article_id=768
Harmon, B. (2020, 20 november). Bohemia pastor dies from injuries he suffered in fall outside church. Greater Long Island.
Bohemia pastor dies from injuries he suffered in fall outside church
Find a Grave. (z.d.). Cornelius “Cornie” Vanderbreggen Jr. (1915-2015). https://nl.findagrave.com/memorial/143202847/cornelius-vanderbreggen
Christianity Today. (2023, 8 juni). Died: Pat Robertson, broadcast pioneer who brought charismatic Christianity into the mainstream.
Died: Pat Robertson, Broadcast Pioneer Who Brought Christian TV to the Mainstream
Athens Banner-Herald. (1961, 22 september). Bericht over The Reapers’ Fellowship en het conferentiewerk in Europa. https://gahistoricnewspapers.galileo.usg.edu/lccn/sn88054115/1961-09-22/ed-1/seq-5/ocr/
The Grange Fellowship. (z.d.). Influencers and influences.
Influencers and Influences
Van Staalduine, T. H. J. S. (2004). Om de lijn der Afscheiding: Prof. dr. G. M. den Hartogh en de Vrijmaking van 1944 [Proefschrift, Theologische Universiteit van de Protestantse Kerk in Nederland te Kampen].
Buurt- en speeltuinvereniging De Apenkooi. (z.d.).
Buurt en speeltuinvereniging de Apenkooi
Wikimedia Commons. (z.d.). Afbeelding van het Ommelanderhuis, Schoolstraat 13 te Groningen. https://commons.wikimedia.org/

Reacties, aanvullingen en correcties

Heb je deelgenomen aan de Brandpunt Bijbelschool in Groningen, kende je Evert Sulman, Meint Ploegman, Joop Schotanus of andere betrokkenen, of beschik je over aanvullende foto’s, advertenties, cursusmappen, brieven of herinneringen? Dan is een reactie welkom. Ook feitelijke correcties en aanvullingen over de Tehuisgemeente, de Vrije Evangelische Gemeente, de Gemeenschap van Gelovigen of het gebouw aan de Zilverlaan zijn waardevol. Vermeld bij voorkeur zo concreet mogelijk waar de informatie op is gebaseerd. Reacties worden vooraf gecontroleerd. Plaatsing kan daarom, mede door het spamfilter, enige tijd op zich laten wachten.

Verder lezen

Ook uit Geloof en levensbeschouwing

Drie artikelen uit dezelfde hoofdrubriek, wekelijks opnieuw geselecteerd.