Zwaardvormig aanhangsel (borstbeen): functie en anatomie

Last Updated on 31 mei 2026 by M.G. Sulman

Het zwaardvormig aanhangsel, medisch de processus xiphoideus, is het kleine onderste puntje van het borstbeen. Je vindt het middenvoor, net boven de bovenbuik, op de plek waar borstkas en buik elkaar ontmoeten. Bij de één is het nauwelijks voelbaar, bij de ander voelt het als een hard knobbeltje onder het borstbeen. Dat kan onrust geven, maar meestal gaat het om normale anatomie. Toch is dit kleine stukje kraakbeen en bot niet zomaar een restje: het dient als aanhechtingspunt voor spieren, bindweefsel en structuren rond ademhaling en buikwand. Wanneer het geïrriteerd raakt, kan pijn ontstaan die soms lijkt op maag-, rib- of zelfs hartklachten. Juist daarom loont het om dit bescheiden botpuntje goed te kennen: klein van stuk, maar anatomisch bepaald geen quatsch.

Zwaardvormig aanhangsel: klein, voelbaar en vaak verkeerd begrepen

Het zwaardvormig aanhangsel, medisch de processus xiphoideus genoemd, is het kleine onderste uiteinde van je borstbeen. Het zit middenvoor op je borstkas, net boven de bovenbuik. Bij sommige mensen kun je het duidelijk voelen als een hard puntje of bobbeltje. Dat kan schrik geven, vooral wanneer iemand denkt aan een knobbeltje, een tumor of een maagprobleem. Meestal is het echter gewoon normale anatomie.

De processus xiphoideus hoort bij het borstbeen, oftewel het sternum. Dat sternum vormt de stevige voorzijde van de borstkas en bestaat uit drie delen: het manubrium bovenaan, het corpus sterni in het midden en de processus xiphoideus onderaan.¹Anderson, B. W., & Ekblad, J. (2025). Anatomy, thorax, xiphoid process. StatPearls. National Library of Medicine. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30252338/

Waar zit het precies?

Leg twee vingers op het midden van je borstbeen en schuif langzaam omlaag. Onder de harde, platte strook van het borstbeen kom je bij een kleiner, vaak iets puntig deel. Daar zit het zwaardvormig aanhangsel. Het ligt ter hoogte van de overgang tussen borstkas en bovenbuik, ongeveer waar mensen soms wijzen als ze zeggen: “Ik heb pijn net onder mijn borstbeen.”

Die plek verklaart meteen waarom klachten daar zo verwarrend kunnen zijn. Pijn rond het zwaardvormig aanhangsel kan aanvoelen als pijn uit de maagstreek, het hartgebied, de ribben of de bovenbuik. Het lijf houdt zich niet altijd netjes aan onze hoofdstukindeling. Zenuwen, spieren, gewrichten en organen liggen daar dicht bij elkaar.

Waarom heet het zwaardvormig?

Het woord xiphoideus komt van het Griekse xiphos, dat zwaard betekent. De vorm is namelijk vaak puntig of driehoekig, als een klein zwaardpuntje onderaan het borstbeen.²Anderson, B. W., & Ekblad, J. (2025). Anatomy, thorax, xiphoid process. StatPearls. National Library of Medicine. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30252338/

Die naam is anatomisch aardig gekozen, maar ook een tikje misleidend. Niet ieder zwaardvormig aanhangsel is echt zwaardvormig. Het kan breed zijn, gespleten, gekromd, naar voren wijzen, naar achteren buigen of juist nauwelijks opvallen. Anatomie is geen fabriekswerk. Er is een normale bandbreedte, en die is bij dit kleine botdeel opmerkelijk ruim.

De anatomie van het borstbeen

Het borstbeen, medisch sternum genoemd, is een plat bot aan de voorkant van de borstkas. Het vormt samen met de ribben en het ribkraakbeen een beschermende kooi rond vitale organen zoals hart en longen. Het sternum is ook een aanhechtingsplaats voor spieren en bindweefsel. Daardoor is het niet slechts een harde plaat aan de voorkant van het lichaam, maar een knooppunt in de mechanica van ademhaling, houding en rompbeweging.

Manubrium, corpus sterni en processus xiphoideus

Het bovenste deel van het borstbeen heet het manubrium sterni. Manubrium betekent handvat. Hier sluiten onder meer de sleutelbeenderen aan. Daaronder ligt het corpus sterni, het lichaam van het borstbeen. Dat is het langste deel. Helemaal onderaan zit de processus xiphoideus, het zwaardvormig aanhangsel.³Altalib, A. A., & Miao, K. H. (2023). Anatomy, thorax, sternum. StatPearls. National Library of Medicine. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK541141/

Het zwaardvormig aanhangsel vormt dus niet een los botje dat toevallig in de buurt ligt. Het is het onderste segment van hetzelfde borstbeen. Tussen het corpus sterni en de processus xiphoideus ligt het xifosternale gewricht, medisch de articulatio xiphisternalis. Dat is de overgangszone tussen het middenstuk van het borstbeen en de onderste punt.

De overgang naar ribben, kraakbeen en middenrif

Aan de zijkanten van het borstbeen hechten de ribben via ribkraakbeen aan. Ribkraakbeen, medisch cartilago costalis, is stevig maar elastischer dan bot. Dat is nodig, want je borstkas moet bij ademhaling kunnen bewegen. Een volledig starre borstkas zou ademen lastig maken. De ribben moeten omhoog, omlaag en een beetje naar buiten kunnen bewegen.

De processus xiphoideus ligt dicht bij de aanhechting van het middenrif. Het middenrif, medisch diafragma, is de grote ademhalingsspier tussen borstholte en buikholte. Wanneer het middenrif samentrekt, wordt de borstholte groter en stroomt er lucht naar binnen. Het zwaardvormig aanhangsel is dus anatomisch verbonden met een gebied dat bij iedere ademhaling meedoet.⁴Cleveland Clinic. (2024, 11 september). Xiphoid process: What it is, where it is & function. https://my.clevelandclinic.org/health/body/xiphoid-process

Verbening: van kraakbeen naar bot

Bij de geboorte is het zwaardvormig aanhangsel grotendeels kraakbenig. Kraakbeen is stevig, buigzaam bindweefsel. Denk aan het kraakbeen in je neus of oorschelp, al is de structuur daar natuurlijk niet identiek. In de loop van het leven kan de processus xiphoideus verbenen. Verbening, medisch ossificatie, betekent dat kraakbeen of bindweefsel allengs botachtig wordt.

Dat proces verloopt niet bij iedereen op dezelfde leeftijd en niet bij iedereen even volledig. In anatomische beschrijvingen wordt vaak genoemd dat het zwaardvormig aanhangsel bij volwassenen geleidelijk calcificeert, dus verkalkt of botter wordt. Rond middelbare leeftijd is het vaak steviger dan bij jonge mensen, maar variatie blijft groot.⁵StatPearls. (2023). Anatomy, thorax, sternum. https://www.statpearls.com/point-of-care/32537

Dat verklaart waarom iemand op latere leeftijd ineens iets hards onderaan het borstbeen kan voelen. Het hoeft dan geen nieuw gezwel te zijn. Soms voel je simpelweg een anatomisch deel dat door verbening of lichaamsbouw beter tastbaar is geworden. Desalniettemin geldt: een nieuwe, pijnlijke, groeiende of verdachte zwelling moet je niet zelf wegredeneren.

Wat is de functie van het zwaardvormig aanhangsel?

De processus xiphoideus is klein, maar niet zinloos. Het is een aanhechtingspunt voor bindweefsel en spieren rond borstkas en bovenbuik. In de anatomie is zo’n aanhechtingspunt nooit gratuit. Het lichaam gebruikt botranden en botpunten als stevige plekken waar krachten kunnen worden overgebracht.

Aanhechtingspunt voor spieren en bindweefsel

Aan of rond het zwaardvormig aanhangsel hechten structuren van de buikwand en het middenrifgebied. Denk aan de linea alba, de stevige bindweefsellijn in het midden van de buik, en aan vezels die samenhangen met de rechte buikspier, medisch musculus rectus abdominis. Ook het middenrif heeft anatomische relaties met het onderste borstbeen.

De linea alba is de witte bindweefsellijn tussen de linker- en rechterhelft van de rechte buikspieren. Je ziet die bij sommige gespierde buiken als de middenlijn van een sixpack. Bovenaan loopt die lijn richting het zwaardvormig aanhangsel. Daardoor maakt dit kleine botpuntje deel uit van de verbinding tussen borstkas en buikwand.

Rol bij ademhaling en buikwandspanning

Bij rustig ademhalen merk je daar weinig van. Toch bewegen de structuren rond het onderste borstbeen subtiel mee. Bij hoesten, persen, sporten, hard lachen, tillen of braken wordt de spanning op de buikwand groter. Dan trekken spieren en bindweefsel aan hun aanhechtingen.

Dat is ook de reden waarom pijn rond de processus xiphoideus soms erger wordt bij bukken, draaien, diep inademen, druk op de plek of een krachtige buikspanning. De klacht komt dan niet uit de maag zelf, maar uit de wand van de borstkas of bovenbuik. Medisch noem je dat musculoskeletale pijn: pijn afkomstig uit spieren, pezen, botten, gewrichten of bindweefsel.

Waarom het geen overbodig lichaamsdeel is

Je kunt zonder zwaardvormig aanhangsel leven. Bij ernstige, hardnekkige pijn wordt het soms chirurgisch verwijderd. Die ingreep heet xifoïdectomie, oftewel verwijdering van de processus xiphoideus. Maar dat betekent niet dat het onderdeel geen functie heeft. Veel structuren in het lichaam zijn niet levensnoodzakelijk in de smalle zin, maar dragen wel bij aan stabiliteit, krachtverdeling en anatomische ordening.

Een deur kan misschien nog hangen met één scharnier minder. Toch was dat scharnier er niet voor de sier.

Variaties: krom, gespleten, lang of naar voren gebogen

Het zwaardvormig aanhangsel is een van die anatomische onderdelen waarbij “normaal” breder is dan mensen denken. Sommige mensen hebben een korte processus xiphoideus. Anderen hebben een lange. Soms is hij gespleten, medisch bifid genoemd. Soms buigt hij naar voren, richting huid. Dan kun je hem duidelijk voelen als een hard knobbeltje net boven de maagstreek.

Normale anatomische verschillen

CT-onderzoek laat zien dat variaties van het borstbeen en de processus xiphoideus vaak voorkomen. In een studie onder levende personen werden sternale variaties bij een groot deel van de onderzochte groep gezien; de dubbele of gespleten processus xiphoideus was daarbij een veelvoorkomende variant.⁶Vatzia, K., Piagkou, M., Skandalakis, P., et al. (2021). Frequency of sternal variations and anomalies in living individuals. Surgical and Radiologic Anatomy. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34280594/

Dat is relevant, omdat een anatomische variant op beeldvorming niet meteen ziekte betekent. Een gespleten of krom zwaardvormig aanhangsel is meestal gewoon een bouwvariant. Zoals de ene neus rechter is dan de andere, zo verschilt ook het onderste deel van het borstbeen per mens.

Wanneer een variant op een bult lijkt

Een naar voren gebogen of lang zwaardvormig aanhangsel kan aanvoelen als een zwelling in de bovenbuik. Dat kan onrust geven, vooral bij slanke mensen, na gewichtsverlies of wanneer iemand voor het eerst bewust op die plek drukt. In radiologische literatuur wordt beschreven dat een lang of ventraal, dus naar voren, afwijkend zwaardvormig aanhangsel soms kan worden aangezien voor een epigastrische massa. Epigastrisch betekent: gelegen in de bovenbuik, net onder het borstbeen.⁷Duraikannu, C., Noronha, O. V., & Sundarrajan, P. (2016). MDCT evaluation of sternal variations: Pictorial essay. Indian Journal of Radiology and Imaging, 26(2), 185-194. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4931775/

Een praktisch voorbeeld: iemand valt tien kilo af en voelt ineens een hard puntje in de bovenbuik. Dat puntje was er vermoedelijk al, maar door minder vetweefsel eroverheen valt het meer op. Dat is iets anders dan een snelgroeiende, onregelmatige of ontstoken zwelling. Bij twijfel laat je het beoordelen. Niet omdat paniek nuttig is, maar omdat nuchtere controle vaak beter werkt dan nachtelijk gegoogel.

Wat een sternaal of xifoïd foramen is

Soms zit er een klein gaatje in het borstbeen of in de processus xiphoideus. Dat heet een foramen, een anatomische opening. Een sternaal foramen ligt in het borstbeen; een xiphoïdaal foramen of xifoïd foramen ligt in of bij het zwaardvormig aanhangsel. Meestal is dat een aanlegvariant. Het kan op beeldvorming verwarring geven, en het is vooral van belang bij medische handelingen waarbij in of nabij het borstbeen geprikt wordt.

Een meta-analyse over foramina in sternum en processus xiphoideus benadrukt dat zulke openingen klinisch relevant kunnen zijn, onder meer omdat ze verkeerd geïnterpreteerd kunnen worden op beeldvorming of risico kunnen geven bij bepaalde puncties.⁸Pasieka, P., Szpinda, M., Siedlaczek, W., et al. (2023). Prevalence and morphometry of sternal and xiphoid foramen: A meta-analysis. Clinical Anatomy. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10129975/

Pijn aan het zwaardvormig aanhangsel

Pijn rond het zwaardvormig aanhangsel heet xiphodynie of xiphoidalgia. Dat is pijn uit de processus xiphoideus of uit de aangrenzende structuren. Het is geen alledaagse diagnose, maar ook geen verzinsel. Het lastige is dat de klacht kan lijken op aandoeningen van hart, maag, galblaas, slokdarm of ribben.

Xiphodynie: pijn uit het onderste borstbeen

Bij xiphodynie is de processus xiphoideus gevoelig of geïrriteerd. Druk op het puntje onderaan het borstbeen kan de bekende pijn oproepen. Dat is een belangrijk kenmerk. Als een arts zacht of gericht op die plek drukt en precies dezelfde pijn ontstaat, wijst dat meer richting een lokale borstwandklacht.⁹Noor, N., Mian, A., Borsook, D., et al. (2022). Treatment and management of xiphoidalgia. Orthopedic Reviews, 14(4), 37070. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9404295/

De pijn kan scherp, zeurend, drukkend of branderig zijn. Sommige mensen voelen pijn bij bukken, lang zitten, draaien, diep ademhalen, eten, sporten of tillen. Anderen beschrijven vooral een lokale drukpijn. De klacht kan uitstralen naar borst, rug, hals, schouders, armen of bovenbuik. Dat maakt het diagnostisch listig.¹⁰Simpson, J. K., Hawken, E., & Evans, C. (2007). Xiphodynia: A diagnostic conundrum. Chiropractic & Osteopathy, 15, 13. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2045657/

Klachten die kunnen lijken op hart-, maag- of galproblemen

Pijn op of rond het borstbeen moet je serieus nemen. Dat is geen toneelstukje van voorzichtigheid, maar gewone medische hygiëne. Xiphodynie kan lijken op angina pectoris, oftewel pijn op de borst door zuurstoftekort van de hartspier. Het kan ook lijken op refluxklachten, waarbij maagzuur terugstroomt naar de slokdarm, of op galblaasklachten, waarbij pijn rechtsboven in de buik kan uitstralen.

Daarom hoort xiphodynie vaak pas in beeld te komen nadat gevaarlijkere oorzaken voldoende zijn uitgesloten. Zeker bij nieuwe pijn op de borst, benauwdheid, zweten, misselijkheid, uitstraling naar arm of kaak, flauwvallen of een drukkend gevoel op de borst moet je niet zelf concluderen dat het “vast dat botpuntje” is.

📌 Denkhaakje
Een gevoelig zwaardvormig aanhangsel kan pijn verklaren, maar het mag gevaarlijke pijn op de borst nooit goedkoop wegverklaren.

Waardoor kan het geïrriteerd raken?

Soms ontstaat xiphodynie na een trauma, bijvoorbeeld een klap op de borstkas, een val, sportletsel of druk door een veiligheidsgordel. Ook herhaalde mechanische belasting kan meespelen, zoals zwaar tillen, veel hoesten of langdurige druk op het gebied. Bij sommige mensen lijkt een anatomische variant, bijvoorbeeld een grote of naar voren gebogen processus xiphoideus, bij te dragen aan klachten.¹¹Tsuchida, T., Kondo, Y., & Yamamoto, K. (2023). Xiphodynia caused by a large xiphoid process. Cureus, 15(9), e45143. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10544598/

Er zijn ook gevallen waarin geen duidelijke oorzaak wordt gevonden. Dat is onbevredigend, maar niet uitzonderlijk in de geneeskunde. Het lichaam is geen spreadsheet. Soms ontstaat lokale irritatie zonder dat er één keurig aanwijsbaar moment is waarop het begon.

Wanneer moet je naar de huisarts of spoedzorg?

De meeste lokale pijn rond het zwaardvormig aanhangsel is niet gevaarlijk. Toch is de ligging ongelukkig: dicht bij het hartgebied, de maagstreek en de bovenbuik. Daarom moet je onderscheid maken tussen een herkenbare, lokale drukpijn en klachten die bij ernstiger aandoeningen kunnen passen.

Meestal onschuldig, soms verraderlijk

Een pijnlijke plek die je precies kunt aanwijzen, die duidelijk erger wordt bij drukken op het zwaardvormig aanhangsel en die bijvoorbeeld samenhangt met houding, sporten of tillen, past eerder bij een lokale borstwandklacht. Dat is hinderlijk, soms hardnekkig, maar meestal niet gevaarlijk.

Anders wordt het wanneer de klacht nieuw, heftig, drukkend of onverklaard is. Ook pijn die optreedt bij inspanning en afneemt in rust, verdient beoordeling. Dat patroon kan passen bij hartklachten. De kwestie is dus niet: “Zit het links of midden?” De vraag is: hoe voelt de pijn, wanneer ontstaat ze, wat lokt haar uit, en welke klachten komen erbij?

Alarmsignalen bij pijn op de borst

Neem direct contact op met spoedzorg of bel 112 bij pijn op de borst met alarmsignalen zoals:

• drukkende, knellende of beklemmende pijn op de borst;
• uitstraling naar linkerarm, kaak, rug of schouder;
• benauwdheid, grauw zien, koud zweet of flauwvallen;
• plotselinge heftige pijn na een ongeluk of val;
• pijn op de borst met hartritmestoornissen of ernstige duizeligheid;
• kortademigheid in rust;
• bloed ophoesten;
• nieuwe pijn op de borst bij iemand met bekende hart- of vaatziekte.

Bij minder acute maar aanhoudende klachten is de huisarts de juiste plek. Denk aan een hardnekkige lokale pijnplek, een voelbare zwelling die nieuw is, toenemende pijn, pijn na trauma of onverklaarde klachten die langer blijven zeuren dan redelijk is.

Onderzoek: voelen, luisteren, uitsluiten

De huisarts zal meestal beginnen met vragen en lichamelijk onderzoek. Waar zit de pijn precies? Is er drukpijn? Wordt de pijn erger bij bewegen, ademhalen of aanspannen van de buikspieren? Zijn er maagklachten, hartklachten of longklachten? Dat klinkt basaal, maar zulke vragen sturen de differentiaaldiagnose. Differentiaaldiagnose betekent: de lijst van mogelijke verklaringen die de arts systematisch afweegt.

Bij duidelijke lokale drukpijn zonder alarmsignalen is vaak geen uitgebreid onderzoek nodig. Bij twijfel kan aanvullend onderzoek volgen, zoals een ECG, oftewel hartfilmpje, bloedonderzoek, röntgenfoto, echo of CT-scan. Een CT-scan maakt dwarsdoorsneden van het lichaam en kan botvariaties goed laten zien. Voor anatomische variaties van de processus xiphoideus wordt CT in de radiologische literatuur als zeer geschikt beschreven.¹²Müller, M. E., et al. (2025). The sternum in detail: A review of the anatomy and imaging findings. Radiologia Brasileira. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12160079/

Behandeling bij pijn of irritatie

De behandeling hangt af van de oorzaak, de ernst en de duur van de klachten. Bij milde lokale irritatie is geruststelling soms al een deel van de behandeling. Niet omdat pijn “tussen de oren” zit, maar omdat begrijpen waar pijn vandaan komt vaak voorkomt dat iemand het gebied voortdurend gaat controleren, duwen of belasten.

Rust, uitleg en pijnstilling

Bij vermoedelijke xiphodynie of lokale irritatie kan tijdelijke ontlasting helpen. Vermijd bewegingen die de pijn telkens uitlokken, zoals zwaar tillen, intensieve buikspieroefeningen of langdurig voorovergebogen zitten. Warmte of juist koelen kan bij sommige mensen verlichting geven. Paracetamol kan een veilige eerste pijnstiller zijn, mits je je houdt aan de dosering.

NSAID’s, zoals ibuprofen, naproxen of diclofenac, remmen ontsteking en pijn, maar zijn niet voor iedereen geschikt. Ze kunnen maagklachten geven en zijn minder geschikt bij sommige nierproblemen, hart- en vaatziekten, bloedverdunners of maagzweren. Overleg bij twijfel met huisarts of apotheker. Nuchter blijven is hier geen luxe, maar beleid.

Injectie of operatie bij hardnekkige klachten

Bij hardnekkige xiphodynie worden in de literatuur lokale injecties beschreven. Zo’n injectie kan bestaan uit een lokaal verdovingsmiddel en soms een corticosteroïd, een krachtige ontstekingsremmer. Het doel is pijnstilling en demping van lokale irritatie. Dit is geen eerste stap bij vage klachten, maar kan overwogen worden als de diagnose aannemelijk is en gewone maatregelen tekortschieten.¹³Howell, J. M. (1992). Xiphodynia: A report of three cases. The Journal of Emergency Medicine, 10(4), 435-438. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/073646799290272U

In zeldzame gevallen wordt een xifoïdectomie verricht. Dat is een operatie waarbij de processus xiphoideus wordt verwijderd. Een Nederlandse casusreeks uit 2023 beschreef dat zowel conservatieve als chirurgische behandeling klachten kunnen verlichten, maar benadrukte ook dat er geen breed gedragen consensus bestaat over de optimale behandeling.¹⁴Van Boekel, A., et al. (2023). Xiphodynia as an unusual cause of chest pain: A case series. Journal of Chest Surgery, 56(1), 56-60. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9904973/

Wat je beter niet zelf doet

Ga niet steeds hard op het puntje drukken om te controleren of het nog pijn doet. Daarmee kun je de irritatie onderhouden. Probeer ook niet zelf een “scheef botje terug te zetten”. Het zwaardvormig aanhangsel is geen knoop in een veter. Forse druk, manipulatie of massage op een geïrriteerd bot- en kraakbeengebied kan de pijn verergeren.

Ook online zelfdiagnose heeft grenzen. Een voelbaar hard puntje kan normale anatomie zijn. Een pijnlijke plek kan xiphodynie zijn. Maar pijn op de borst kan ook uit hart, longen, slokdarm of bovenbuik komen. Juist daarom is het wijs om bij twijfel medisch te laten kijken.

Het zwaardvormig aanhangsel in reanimatie en medische handelingen

Het zwaardvormig aanhangsel is ook praktisch relevant bij reanimatie. Bij borstcompressies druk je op het borstbeen, niet op de buik en niet op het zwaardvormig aanhangsel zelf. Verkeerde handplaatsing kan letsel veroorzaken of de effectiviteit van compressies verminderen.

Waarom borstcompressies op het borstbeen moeten

Bij volwassen reanimatie adviseren de richtlijnen borstcompressies op de onderste helft van het borstbeen, in het midden van de borstkas. De European Resuscitation Council noemt daarbij een diepte van minstens 5 cm maar niet meer dan 6 cm, met een tempo van 100 tot 120 compressies per minuut.¹⁵Olasveengen, T. M., Semeraro, F., Ristagno, G., et al. (2021). European Resuscitation Council Guidelines 2021: Basic Life Support. Resuscitation. https://semicyuc.org/wp-content/uploads/2021/09/RCP-Guias-ERC-2021-04-SVB-Resuscitation-2021.pdf

De oude instructie om eerst allerlei botpunten precies af te tasten is voor leken minder centraal geworden, omdat dat tijd kan kosten. De praktische regel is: midden op de borst, onderste helft van het borstbeen, hard en snel genoeg drukken. Toch blijft de anatomische gedachte daarachter helder: je wilt niet op het zwaardvormig aanhangsel of op de bovenbuik drukken.

Oppassen met prikken, druk en anatomische variaties

Bij medische handelingen rond het borstbeen zijn anatomische variaties relevant. Een sternaal foramen, dus een opening in het borstbeen, kan bijvoorbeeld risico geven bij een punctie als men daar geen rekening mee houdt. Ook bij beeldvorming kan een variant worden aangezien voor een breuk, afwijking of massa. Radiologen en artsen moeten dus weten dat de processus xiphoideus nogal excentriek kan zijn in vorm en stand.

Dat is de kwintessens van goede anatomie: niet alleen weten hoe het lichaam er in een atlas uitziet, maar ook hoe mensen werkelijk gebouwd kunnen zijn.

PubMed en wetenschappelijke publicaties

De wetenschappelijke literatuur over het zwaardvormig aanhangsel is interessant, maar niet massaal. Er zijn anatomische studies, CT-studies, casusbeschrijvingen en kleine reeksen over xiphodynie. Grote behandelrichtlijnen specifiek voor xiphodynie ontbreken grotendeels. Daardoor is de medische benadering vaak gebaseerd op anatomische kennis, uitsluiten van gevaarlijke oorzaken, lichamelijk onderzoek en beperkte klinische literatuur.

Wat valt op in de literatuur?

Een belangrijk anatomisch overzicht in StatPearls beschrijft de processus xiphoideus als het onderste deel van het sternum, meestal 2 tot 5 cm lang, met aanzienlijke variatie in vorm en grootte.¹⁶Anderson, B. W., & Ekblad, J. (2025). Anatomy, thorax, xiphoid process. StatPearls. National Library of Medicine. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30252338/

CT-studies laten zien dat afwijkende vormen vaak normale varianten zijn. Denk aan een gespleten processus xiphoideus, een naar voren gebogen punt, een gekromde vorm of een kleine opening. Een studie naar sternale variaties vond anatomische variaties bij 74,1 procent van de onderzochte personen; de meest frequente variant was een dubbel uiteinde van de processus xiphoideus.¹⁷Vatzia, K., Piagkou, M., Skandalakis, P., et al. (2021). Frequency of sternal variations and anomalies in living individuals. Surgical and Radiologic Anatomy. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34280594/

Case reports, CT-studies en anatomische variatie

Veel publicaties over xiphodynie zijn case reports of kleine casusreeksen. Een case report is een wetenschappelijke beschrijving van één patiënt of enkele patiënten. Dat is nuttig om zeldzame of onderkende klachten zichtbaar te maken, maar het levert minder harde zekerheid op dan grote vergelijkende studies. Je moet zulke literatuur dus serieus nemen, doch niet overschatten.

Een review uit 2022 over behandeling en beleid bij xiphoidalgia beschrijft dat de diagnose vooral steunt op lichamelijk onderzoek, met name het uitlokken van herkenbare pijn door druk op de processus xiphoideus. De auteurs benadrukken ook dat gevaarlijke oorzaken van pijn op de borst eerst moeten worden uitgesloten.¹⁸Noor, N., Mian, A., Borsook, D., et al. (2022). Treatment and management of xiphoidalgia. Orthopedic Reviews, 14(4), 37070. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9404295/

Een recente anatomische studie uit 2024 keek opnieuw naar de morfologie van de processus xiphoideus en de aanwezigheid van xifoïd kraakbeen. Dat is relevant omdat de menselijke processus xiphoideus niet altijd netjes past in het klassieke beeld van een volledig verbeend puntje.¹⁹Iwanaga, J., et al. (2024). Revisiting morphology of xiphoid process of the sternum in humans. Clinical Anatomy. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39172258/

Waarom er nog weinig harde consensus is

Er is geen grote, breed gedragen richtlijn die exact voorschrijft hoe xiphodynie altijd behandeld moet worden. Daarvoor is de aandoening te weinig onderzocht en waarschijnlijk ook te weinig herkend. De beschikbare literatuur noemt conservatieve maatregelen, lokale injecties en in hardnekkige gevallen operatie, maar de keuze hangt sterk af van het klachtenbeeld, de ernst, eerdere behandelingen en de zekerheid van de diagnose.²⁰Van Boekel, A., et al. (2023). Xiphodynia as an unusual cause of chest pain: A case series. Journal of Chest Surgery, 56(1), 56-60. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36762001/

Dat maakt de rol van de huisarts of specialist juist belangrijker. Niet iedere pijn onder het borstbeen is xiphodynie. Niet iedere voelbare punt is gevaarlijk. En niet iedere afwijkende vorm op een scan vraagt om behandeling. Geneeskunde is hier geen trucje, maar zorgvuldig onderscheiden.

Veelgestelde vragen

Kun je het zwaardvormig aanhangsel voelen?

Ja, dat kan. Vooral bij slanke mensen, bij mensen met een naar voren wijzende processus xiphoideus of na gewichtsverlies kan het puntje duidelijk voelbaar zijn. Dat is meestal normaal. Wordt de plek pijnlijk, groter, rood, warm of ontstaat er onzekerheid over een nieuwe zwelling, laat het dan beoordelen.

Kan het zwaardvormig aanhangsel breken?

Dat is mogelijk, maar niet gebruikelijk. Een forse klap op de borstkas, een ongeluk of intensieve druk kan letsel aan het borstbeen of de aangrenzende structuren geven. Na trauma met hevige pijn, benauwdheid, blauwe plekken, drukpijn of pijn bij ademhalen is medische beoordeling verstandig.

Kan pijn daar van de maag komen?

Ja. Pijn in de bovenbuik of net onder het borstbeen kan uit de maag, slokdarm, galblaas, spieren, ribben, borstbeen of soms het hart komen. Reflux, oftewel terugstromend maagzuur, kan branderige pijn achter het borstbeen geven. Xiphodynie geeft eerder lokale drukpijn op het botpuntje. In de praktijk kunnen klachten op elkaar lijken.

Is een scheef zwaardvormig aanhangsel gevaarlijk?

Meestal niet. Een krom, gespleten of naar voren gebogen zwaardvormig aanhangsel is vaak een normale anatomische variant. Het wordt pas medisch relevant als het pijn geeft, op een massa lijkt, problemen veroorzaakt bij medische beoordeling of verwarring geeft op beeldvorming.

Moet een pijnlijk zwaardvormig aanhangsel geopereerd worden?

Meestal niet. De eerste stap is vaak uitleg, tijdelijke ontlasting, pijnstilling en het uitsluiten van andere oorzaken. Injecties of operatie zijn opties bij hardnekkige, goed gelokaliseerde klachten waarbij andere verklaringen minder waarschijnlijk zijn.