RED-S bij sporters: vermoeidheid, menstruatiestoornissen, botproblemen en prestatiedaling door energietekort

Last Updated on 13 mei 2026 by M.G. Sulman

RED-S, oftewel Relatief Energietekort in de Sport, ontstaat wanneer een sporter langdurig te weinig energie binnenkrijgt voor training én normale lichaamsfuncties. Het lichaam gaat dan bezuinigen op herstel, hormonen, botopbouw, afweer en soms ook de menstruatiecyclus. Je merkt het aan vermoeidheid, slechtere prestaties, terugkerende blessures, vaker ziek zijn of een cyclus die ontregelt. Het verraderlijke: je kunt er nog fit uitzien. Wanneer is dit onschuldig trainen met te weinig brandstof, en wanneer moet je hulp zoeken?

Wat RED-S precies betekent

RED-S staat voor Relative Energy Deficiency in Sport, in het Nederlands meestal Relatief Energietekort in de Sport genoemd. Het is een toestand waarbij je lichaam langdurig te weinig energie beschikbaar heeft om én te sporten én de gewone lichaamsfuncties goed draaiend te houden. Denk aan stofwisseling, hormonen, botopbouw, afweer, herstel, stemming, hartfunctie en bij vrouwen ook de menstruatiecyclus. De internationale consensus van het IOC omschrijft RED-S als een syndroom van verstoord fysiologisch en/of psychologisch functioneren door problematisch lage energiebeschikbaarheid.¹Mountjoy, M., Ackerman, K. E., Bailey, D. M., Burke, L. M., Constantini, N., Hackney, A. C., et al. (2023). 2023 International Olympic Committee’s consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1073-1097. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-106994

Dat klinkt technisch, maar in het dagelijks leven ziet het er vaak heel gewoon uit. Je traint veel. Je eet “gezond”. Je slaat zelden bewust een maaltijd over, al wordt de lunch soms een kwarkje, een banaan en goede bedoelingen. Je prestaties gaan eerst omhoog, daarna vlakken ze af, en vervolgens begint het lichaam te sputteren. Vermoeidheid blijft hangen. Blessures genezen traag. Je bent vaker verkouden. Je slaapt onrustig. Bij meisjes en vrouwen wordt de menstruatie onregelmatig of blijft weg. Bij jongens en mannen kunnen libido, testosteron en herstelvermogen dalen.

RED-S is dus geen gebrek aan wilskracht. Integendeel, het treft dikwijls sporters die juist veel wilskracht hebben. Het lichaam is echter geen boekhoudkundige fictie. Het houdt bij wat binnenkomt, wat eruit gaat en wat overblijft voor onderhoud.

Het verschil tussen afvallen, fit zijn en te weinig beschikbaarheid

Afvallen is niet automatisch RED-S. Een korte periode met een klein energietekort kan bij sommige mensen medisch verantwoord zijn, bijvoorbeeld bij overgewicht, mits voeding, eiwit, micronutriënten en herstel goed geregeld zijn. RED-S ontstaat wanneer het tekort te groot, te langdurig of te slecht begeleid is, waardoor het lichaam gaat bezuinigen op functies die niet acuut nodig lijken voor overleving.

Dat is precies het verraderlijke. Je lichaam kan een tijdlang blijven trainen op wil, cafeïne, adrenaline en routine. Maar ondertussen worden herstel, hormonen en botopbouw allengs ingeleverd. Je voelt je misschien nog “strak” of “licht”, maar intern wordt de marge kleiner. De kwintessens: RED-S gaat niet over hoe sportief je eruitziet, maar over hoeveel energie je lichaam overhoudt om gezond te blijven functioneren.

Energiebeschikbaarheid: de rekensom achter het probleem

Je lichaam leeft niet van discipline, maar van brandstof

Bij RED-S draait veel om energiebeschikbaarheid. Dat is de energie die overblijft nadat de energie voor training en beweging is afgetrokken van wat je via voeding binnenkrijgt. NOCNSF gebruikt hiervoor de formule:

Energie-inname min energiegebruik voor activiteiten, gedeeld door kilogram vetvrije massa.²NOCNSF. (z.d.). Definities. Relatief Energietekort in de Sport. https://cdn.nocnsf.nl/media/s3uk2142/definities.pdf

Vetvrije massa betekent grofweg alles in je lichaam behalve vetweefsel: spieren, botten, organen, vocht. Een sporter met veel spiermassa heeft dus meer onderhoudskosten dan iemand die lichter en minder gespierd is. Dat verklaart waarom twee mensen met hetzelfde aantal calorieën totaal verschillend kunnen reageren.

Een voorbeeld maakt het tastbaar. Stel: je eet op een dag 2300 kilocalorieën. Je verbruikt met training 900 kilocalorieën. Dan blijven er 1400 kilocalorieën over voor je lichaam zelf: hersenen, hart, lever, hormonen, warmte, botopbouw, menstruatie, herstel van spierschade. Is dat structureel te weinig voor jouw lichaam, dan moet ergens worden bezuinigd. Niet omdat je lichaam dom is, maar omdat het probeert te overleven.

Lage energiebeschikbaarheid kan bewust of onbewust ontstaan

Lage energiebeschikbaarheid, medisch vaak aangeduid als Low Energy Availability of LEA, betekent dat er te weinig energie overblijft voor normale lichaamsprocessen. Dat kan bewust gebeuren, bijvoorbeeld bij streng diëten, afvallen voor een wedstrijdgewicht of obsessief “droogtrainen”. Het kan ook onbewust ontstaan. Je gaat meer trainen, maar eet hetzelfde. Je hebt maag-darmklachten en krijgt minder binnen. Je woont op kamers, slaapt slecht, kookt chaotisch en noemt twee boterhammen met pindakaas een maaltijd. Quatsch, zou je lichaam zeggen, als het Duits sprak.

Sportzorg noemt als voorbeelden het niet aanpassen van voeding bij een intensiever trainingsschema en minder eten bij gelijkblijvende activiteit; ook eetstoornissen worden genoemd als belangrijke oorzaak.³Sportzorg. (z.d.). RED-S: Relative Energy Deficiency in Sport. https://www.sportzorg.nl/sport-bewegen/chronische-aandoeningen/red-s

Het maakt voor de eerste lichamelijke ontregeling niet altijd uit of het tekort opzettelijk is. Voor de behandeling maakt het wél uit. Iemand die per ongeluk te weinig eet, heeft andere begeleiding nodig dan iemand met anorexia nervosa, boulimia nervosa of een andere eetstoornis. Anorexia nervosa is een eetstoornis waarbij iemand te weinig eet en vaak een sterke angst heeft om aan te komen. Boulimia nervosa is een eetstoornis met eetbuien en compensatiegedrag, zoals braken, laxeren of extreem sporten. Bij RED-S kunnen zulke patronen meespelen, maar RED-S kan ook bestaan zonder klassieke eetstoornis.

Hoe RED-S je lichaam ontregelt

Stofwisseling: de spaarstand die geen prestatieplan is

Je stofwisseling, medisch metabolisme genoemd, is het geheel van processen waarmee je lichaam energie maakt, weefsels onderhoudt en stoffen opbouwt of afbreekt. Bij RED-S gaat het lichaam zuiniger draaien. Je rustmetabolisme, dus de energie die je in rust verbruikt, kan dalen. Je voelt je kouder, trager, prikkelbaarder of onverklaarbaar moe.

Die spaarstand is geen teken van optimale fitheid. Het is eerder een noodprogramma. Zoals een telefoon die bij 3 procent batterij het scherm dimt, apps afsluit en geen updates meer uitvoert. Je lichaam doet iets dergelijks: minder investeren in voortplantingshormonen, botopbouw, afweer en herstel. Aan de buitenkant kun je nog sporten. Aan de binnenkant wordt onderhoud uitgesteld.

Hormonen en menstruatie: een alarmsignaal, geen sportbadge

Bij meisjes en vrouwen kan RED-S leiden tot menstruatiestoornissen. Oligomenorroe betekent dat de menstruatie weinig vaak komt, bijvoorbeeld met lange tussenpozen. Amenorroe betekent dat de menstruatie uitblijft. Functionele hypothalamische amenorroe is een vorm waarbij de hersenen, vooral de hypothalamus, de hormonale aansturing van de cyclus tijdelijk afremmen door energietekort, stress of intensieve training.

De hypothalamus is een regelcentrum in de hersenen. Hij geeft signalen af die uiteindelijk zorgen voor de aanmaak van oestrogeen, het vrouwelijke geslachtshormoon dat onder meer belangrijk is voor de menstruatiecyclus en botgezondheid. Als je lichaam denkt dat er te weinig energie is, kan het de voortplantingsfunctie lager zetten. Een uitblijvende menstruatie bij sport is dus geen bewijs dat je “hardcore” bent. Het is een alarmsignaal.

NOCNSF wijst erop dat een onregelmatige of uitblijvende menstruatie bij RED-S extra risico’s geeft, waaronder een grotere kans op blessures, botontkalking en verminderde coördinatie.⁴NOCNSF. (2024). Factsheet vrouwelijke sporter: menstruatiecyclus basis. https://cdn.nocnsf.nl/media/kzjeky1x/factsheet-vrouwelijke-sporter_1_menstruatiecyclus_basis_v4.pdf

Bij jonge sportsters is dit extra relevant. De tienerjaren zijn geen bijzaak voor botten en hormonen. Juist dan bouw je botmassa op voor later. Wie in die fase langdurig te weinig energie beschikbaar heeft, betaalt mogelijk jaren later nog rente over die schuld.

Botgezondheid: breuken die allengs ontstaan

Bot is levend weefsel. Het wordt voortdurend opgebouwd en afgebroken. Bij RED-S kan de botopbouw achterblijven. Osteopenie betekent een lagere botdichtheid dan verwacht, maar nog geen echte osteoporose. Osteoporose betekent botontkalking: botten worden brozer en breken gemakkelijker. Bij sporters zie je dan soms stressfracturen. Een stressfractuur is een vermoeidheidsbreukje in het bot door herhaalde belasting, bijvoorbeeld in scheenbeen, middenvoetsbeentjes, bekken of heup.

Het pijnpatroon is vaak venijnig. Eerst voel je alleen iets na een training. Dan begint het tijdens het lopen. Daarna doet zelfs traplopen zeer. Een sporter denkt dan soms: ik moet beter rekken, nieuwe schoenen kopen, even doorbijten. Maar een bot dat niet goed herstelt, laat zich niet wegmasseren.

Bij RED-S is een stressfractuur meer dan een lokaal blessureprobleem. Het kan een teken zijn dat het hele systeem te weinig bouwmateriaal krijgt: energie, eiwit, calcium, vitamine D en hormonale prikkels. De blessure is dan niet de oorzaak, maar de rekening.

Afweer, hart, darmen en herstel

RED-S kan ook het immuunsysteem verstoren. Immuniteit betekent afweer: het vermogen van je lichaam om ziekteverwekkers te herkennen en te bestrijden. Sporters met energietekort zijn soms opvallend vaak verkouden, hebben telkens keelpijn of herstellen traag van een simpele infectie.

Ook het maag-darmstelsel kan protesteren. Obstipatie, oftewel verstopping, komt voor als de darm trager werkt. Misselijkheid, buikpijn en een opgeblazen gevoel kunnen de voedselinname verder verminderen, waardoor de cirkel rond is: je eet minder omdat je buik moeilijk doet, en je buik doet moeilijker omdat je lichaam ondervoed raakt.

Cardiovasculaire gezondheid gaat over hart en bloedvaten. Bij ernstige of langdurige energietekorten kunnen hartslag, bloeddruk en doorbloeding veranderen. Bradycardie, een trage hartslag, kan bij goed getrainde sporters normaal zijn, maar bij ondervoeding of RED-S kan een lage hartslag juist een teken zijn dat het lichaam te veel vertraagt. Het verschil vraagt medische beoordeling, zeker als je duizelig wordt, flauwvalt, pijn op de borst hebt of extreem moe bent.

RED-S bij mannen

Minder testosteron, minder herstel, minder zin

RED-S werd vroeger sterk gekoppeld aan de Female Athlete Triad: verstoord eetgedrag, menstruatiestoornissen en lage botdichtheid bij vrouwelijke sporters. Die triade was nuttig, maar te smal. Thans is duidelijk dat mannen eveneens RED-S kunnen ontwikkelen. De IOC-consensus beschrijft RED-S nadrukkelijk bij vrouwelijke én mannelijke sporters.⁵Mountjoy, M., Ackerman, K. E., Bailey, D. M., Burke, L. M., Constantini, N., Hackney, A. C., et al. (2023). 2023 International Olympic Committee’s consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1073-1097. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-106994

Bij mannen kan lage energiebeschikbaarheid onder meer samenhangen met een daling van testosteron. Testosteron is een geslachtshormoon dat bij mannen belangrijk is voor libido, spieropbouw, herstel, stemming, botten en energie. Een man met RED-S kan merken dat zijn zin in seks afneemt, ochtenderecties verdwijnen, spiergroei uitblijft of vermoeidheid steeds dominanter wordt.

Dat wordt vaak niet herkend. Een man zegt niet snel: mijn hormonen zijn door training en voeding ontregeld. Hij zegt eerder: ik ben overtraind, druk, gestrest, misschien word ik oud. Bij jonge mannen kan schaamte de herkenning vertragen. Libidoverlies is nu eenmaal geen onderwerp dat makkelijk in de kleedkamer landt.

Waarom mannen het vaak later herkennen

Mannen hebben geen menstruatie als zichtbaar maandelijks waarschuwingssysteem. Dat maakt RED-S bij mannen listiger. De signalen zijn diffuser: slechter herstel, blessures, vermoeidheid, prikkelbaarheid, slaapklachten, minder kracht, verminderde concentratie, somberheid, minder zin in seks. Dat kan van alles zijn, en juist daarom blijft het soms te lang liggen.

Bij mannen in sporten als wielrennen, hardlopen, roeien, klimmen, turnen, vechtsport, bodybuilding of triatlon kan de druk op gewicht en vetpercentage groot zijn. Het ideaalbeeld is vaak: lichter, droger, efficiënter. Maar lichter is niet altijd sneller. Er bestaat een punt waarop gewichtsverlies geen prestatievoordeel meer geeft, maar schade veroorzaakt.

Wie loopt extra risico?

Duursporters, esthetische sporten en gewichtsklassen

RED-S kan bij elke sport voorkomen, ook recreatief. Toch zijn sommige sporten riskanter. Duursporten zoals hardlopen, wielrennen, triatlon en langlaufen vragen veel energie. Esthetische sporten zoals turnen, dans, kunstschaatsen en bodybuilding leggen nadruk op uiterlijk, lijn of vetpercentage. Gewichtsklassesporten, zoals judo, boksen, roeien en worstelen, kennen soms snelle afvalstrategieën om in een lagere klasse te passen.

Ook sporten waarin “licht zijn” voordeel lijkt te geven, verdienen aandacht. Denk aan klimmen, langeafstandslopen en wielrennen bergop. Daar kan een sporter snel geloven dat elke kilo minder winst is. Die gedachte heeft een gevaarlijke logica. Eerst lijkt zij professioneel, daarna wordt zij dwingend.

Pubers en studenten: groei, prestatiedruk en chaos op één bord

Bij pubers komt er een extra laag bij. Groei kost energie. Puberteit kost energie. School, sociale druk, training, reistijd en slaaptekort kosten eveneens energie. Een jonge sporter kan daardoor in RED-S belanden zonder ooit bewust te lijnen. De agenda is voller geworden, de trainingen zwaarder, de maaltijden niet.

Bij studenten zie je een andere variant. Zelf koken, laat trainen, goedkoop eten, onregelmatig slapen, alcohol, stress, tentamens. Het lichaam krijgt soms precies genoeg om niet om te vallen, maar te weinig om te herstellen. Dat is geen karakterfout. Het is een systeemfout met fysiologische gevolgen.

Perfectionisme, eetstoornissen en sportcultuur

Perfectionisme is geen diagnose, maar het kan de voedingsbodem vormen. Je wilt het goed doen. Je wilt lichter zijn, sterker, sneller, strakker. De trainer prijst discipline. Teamgenoten praten over macro’s, vetpercentage en “clean eten”. Voor je het weet, krijgt voeding een morele lading: goed eten is beheerst eten, fout eten is falen.

Orthorectische trekken kunnen daarbij voorkomen. Orthorexie is geen officiële diagnose in alle classificaties, maar de term wordt gebruikt voor een ongezonde fixatie op “puur” of “gezond” eten. Iemand eet dan misschien voldoende groenten, maar te weinig energie. Een bord kan keurig ogen en toch tekortschieten.

RED-S en eetstoornissen overlappen geregeld, maar zijn niet identiek. Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde beschrijft dat het onderscheid tussen RED-S en een eetstoornis lastig kan zijn door overlappende symptomen, maar wel belangrijk is voor behandeling.⁶Kimenai, D. M., & collega’s. (2021). Relatieve energiedeficiëntie bij sporters. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. https://www.ntvg.nl/artikelen/relatieve-energiedeficientie-bij-sporters

Klachten en signalen die je serieus moet nemen

Vroege signalen

RED-S begint niet altijd spectaculair. Het is vaak sluipend. Je merkt kleine verschuivingen, maar schrijft ze toe aan drukte, winter, school, werk of een zware trainingsblok. Juist die alledaagsheid maakt het verraderlijk.

Vroege signalen kunnen zijn:

• aanhoudende vermoeidheid, ook na rustdagen;
• slechter herstel na normale trainingen;
• prestatieverlies zonder duidelijke verklaring;
• vaker spierpijn dan gebruikelijk;
• koude handen en voeten;
• prikkelbaarheid of somberheid;
• slechter slapen;
• vaak honger hebben of juist weinig eetlust;
• obsessiever bezig zijn met eten, gewicht of trainingsdata;
• vaker verkouden zijn;
• dalende motivatie, terwijl je eigenlijk graag sport.

Eén klacht bewijst niets. Een cluster van signalen verdient aandacht. Zeker wanneer het samenvalt met gewichtsverlies, meer training, minder eten of een streng voedingspatroon.

Typische klachten bij vrouwen

Bij meisjes en vrouwen zijn menstruatieveranderingen een belangrijk signaal. Een cyclus die ineens veel langer wordt, bloedingen die verdwijnen of een menstruatie die na de start van intensieve training uitblijft, vraagt beoordeling. De pil kan dit verhullen. Een onttrekkingsbloeding tijdens de stopweek is namelijk geen bewijs dat je natuurlijke cyclus gezond functioneert. Zij ontstaat door hormoondaling na pilgebruik.

Andere signalen bij vrouwen kunnen zijn:

• stressfracturen of terugkerende botpijn;
• vermoeidheid en duizeligheid;
• haaruitval;
• koude-intolerantie;
• verminderd libido;
• stemmingsklachten;
• moeite om trainingsbelasting te verdragen;
• eetbuien na perioden van restrictie;
• sterke angst om aan te komen.

Voor jonge sportsters geldt: een menstruatie die wegblijft door training is niet “normaal sportief”. Het is een medisch signaal. Niet elk signaal is acuut gevaarlijk, maar negeren is onverstandig.

Typische klachten bij mannen

Bij mannen valt RED-S vaak op door herstelproblemen en prestatieverlies. Soms is er ook hormonale ontregeling, met klachten die mannen niet snel spontaan noemen.

Let op:

• minder zin in seks;
• minder of geen ochtenderecties;
• afname van spierkracht;
• prikkelbaarheid of somberheid;
• terugkerende blessures;
• stressfracturen;
• slaapproblemen;
• opvallende focus op vetpercentage, droogte of gewicht;
• moeheid die niet past bij het trainingsschema.

Een man met RED-S hoeft er niet uitgemergeld uit te zien. Ook een gespierde sporter kan te weinig energie beschikbaar hebben. Dat is precies waarom de spiegel zo’n slechte arts is.

Alarmsignalen

Sommige klachten vragen snelle medische beoordeling. Neem contact op met de huisarts, huisartsenpost of spoedzorg bij:

• flauwvallen of bijna flauwvallen;
• pijn op de borst;
• ernstige benauwdheid;
• verwardheid;
• hartkloppingen met duizeligheid;
• zeer lage hartslag met klachten;
• snel gewichtsverlies;
• niet meer kunnen eten of drinken;
• braken, laxeren of gebruik van plaspillen om gewicht te beïnvloeden;
• suïcidale gedachten;
• ernstige botpijn of verdenking op stressfractuur;
• uitblijvende menstruatie gedurende meerdere maanden, zeker bij jonge sportsters.

Bij kinderen en tieners ligt de drempel voor hulp lager. Groei en puberteit mogen niet worden opgeofferd aan sportprestatie.

Onderzoek en diagnose

Waarom er geen simpele RED-S-test bestaat

Er is geen enkel bloedbuisje waarop staat: RED-S positief. Dat maakt de diagnostiek soms frustrerend. De IOC REDs CAT2 is ontwikkeld als klinisch beoordelingsinstrument voor zorgprofessionals om sporters met vermoedelijke problematisch lage energiebeschikbaarheid en RED-S te evalueren en om sportdeelname veiliger te beoordelen.⁷Stellingwerff, T., Mountjoy, M., McCluskey, W. T. P., et al. (2023). Review of the scientific rationale, development and validation of the International Olympic Committee Relative Energy Deficiency in Sport Clinical Assessment Tool 2 (IOC REDs CAT2). British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1109-1118. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-106914

De diagnose ontstaat uit het geheel: klachten, trainingsbelasting, voeding, gewichtsgeschiedenis, menstruatie of hormonale signalen, blessurepatroon, stemming, slaap, bloedonderzoek en soms beeldvorming. Dat vraagt tijd. Een sporter wil vaak één getal, één verklaring, één plan. Het lichaam geeft zelden zulke keurige memo’s.

Wat de huisarts, sportarts of diëtist kan uitzoeken

Een arts zal meestal beginnen met een gesprek en lichamelijk onderzoek. Daarbij komen vragen aan bod over training, voeding, gewichtsverloop, menstruatie, blessures, medicatie, supplementen, slaap, stress en eetgedrag. Dat is geen bemoeizucht. Het zijn de knoppen waaraan RED-S draait.

Bloedonderzoek kan helpen om andere oorzaken uit te sluiten of tekorten in beeld te brengen. Denk aan hemoglobine en ferritine bij ijzertekort, schildklierwaarden bij traagheid of gewichtsverandering, vitamine D, ontstekingswaarden, lever- en nierfunctie, glucose, elektrolyten zoals natrium en kalium, en bij hormonale klachten soms geslachtshormonen. Ferritine is de voorraadvorm van ijzer; een lage ferritinewaarde kan passen bij uitgeputte ijzervoorraden, ook voordat er echte bloedarmoede ontstaat.

Bij botklachten kan beeldvorming nodig zijn. Een röntgenfoto mist vroege stressfracturen soms. Een MRI-scan kan botstress eerder zichtbaar maken. Bij verdenking op verminderde botdichtheid kan een DEXA-scan worden overwogen. DEXA staat voor dual-energy X-ray absorptiometry; het is een onderzoek waarmee artsen botdichtheid meten.

Bij meisjes en vrouwen met uitblijvende menstruatie moet ook aan andere oorzaken worden gedacht, zoals zwangerschap, polycysteus-ovariumsyndroom, schildklierziekte, verhoogd prolactine of andere hormonale aandoeningen. Polycysteus-ovariumsyndroom, vaak PCOS genoemd, is een hormonale aandoening waarbij de eisprong onregelmatig kan zijn en soms acne, overbeharing of verhoogde androgenen voorkomen. RED-S mag dus niet gemakzuchtig als enige verklaring worden aangewezen.

RED-S of eetstoornis? Soms overlapt het, soms niet

Een sporter met RED-S kan een eetstoornis hebben, maar dat hoeft niet. Dat onderscheid is praktisch belangrijk. Iemand die onbedoeld te weinig eet door hoge trainingsbelasting heeft vooral educatie, voedingsplanning en herstel nodig. Iemand met angst voor gewichtstoename, verstoord lichaamsbeeld, eetbuien, braken of dwangmatig bewegen heeft vaak psychologische behandeling nodig, soms intensief.

Toch is de grens niet altijd scherp. Sportcultuur kan ongezond gedrag camoufleren. “Ik let op mijn gewicht voor mijn sport” klinkt acceptabeler dan “ik ben bang om te eten”. Een goede behandelaar vraagt daarom door zonder te beschuldigen. Strengheid helpt zelden. Precisie wel.

Behandeling en herstel

Meer eten is soms de behandeling, maar nooit zo plat als het klinkt

De basis van behandeling is het herstellen van energiebeschikbaarheid. Dat betekent meestal: meer energie binnenkrijgen, minder energie verbruiken of beide. In gewone taal: beter eten, slimmer trainen, meer herstellen. Maar “eet gewoon wat meer” is vaak te kort door de bocht.

Een sportdiëtist kan berekenen hoeveel energie, koolhydraten, eiwit en vetten je nodig hebt. Koolhydraten zijn bij veel sporten geen luxe; ze zijn brandstof voor intensieve inspanning. Eiwit is nodig voor spierherstel, maar eiwit alleen lost RED-S niet op. Vet is nodig voor hormonen, opname van vetoplosbare vitaminen en algemene gezondheid. Wie vet structureel schrapt, zaagt aan een fysiologische pijler.

Praktische maatregelen kunnen zijn:

• ontbijt vóór of kort na vroege training;
• extra koolhydraten rond intensieve sessies;
• herstelsnack binnen redelijke tijd na training;
• grotere porties bij hogere trainingsbelasting;
• vloeibare voeding als eten lastig gaat;
• vaste eetmomenten op school, werk of reisdag;
• geen onnodige dieetregels tijdens zware trainingsblokken.

Bij een sporter met eetangst of eetbuien moet dit zorgvuldig worden opgebouwd. Dan is psychologische begeleiding geen bijzaak, maar onderdeel van de behandeling.

Training aanpassen zonder sporter af te schrijven

Rust betekent niet dat je sportidentiteit wordt afgepakt. Toch is trainingsaanpassing vaak nodig. Soms volstaat het verminderen van intensiteit of volume. Soms moet hardlopen tijdelijk worden vervangen door minder belastende training. Bij stressfracturen of ernstige hormonale ontregeling kan sportdeelname tijdelijk worden beperkt.

De IOC REDs CAT2 werkt met risicobeoordeling en sportparticipatie, zodat zorgverleners kunnen inschatten of iemand veilig kan blijven trainen, aangepast moet trainen of tijdelijk uit competitie moet worden gehaald.⁸International Olympic Committee. (2023). IOC REDs CAT2. British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1068-1072. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-107549

Voor sporters voelt dit soms als falen. Maar fysiologisch is het logisch. Je kunt een huis met scheuren in de fundering niet redden door het dak sneller te schilderen. Eerst moet de belasting omlaag en het herstel omhoog.

Botten, menstruatie en hormonen herstellen langzaam

Herstel van RED-S verloopt niet altijd in hetzelfde tempo als je motivatie. Energie en stemming kunnen binnen weken verbeteren. Blessures en hormonale functies hebben vaak langer nodig. Botdichtheid herstelt traag, soms onvolledig, vooral wanneer het energietekort lang heeft bestaan of tijdens de puberteit speelde.

Bij vrouwen is terugkeer van de natuurlijke menstruatie een gunstig teken, maar geen volledige garantie dat alles hersteld is. Bij mannen kunnen testosteron, libido en kracht geleidelijk verbeteren wanneer energiebeschikbaarheid normaliseert. Bloedwaarden moeten altijd in context worden beoordeeld. Een “normale” waarde aan de onderkant van de referentie kan bij een jonge sporter met duidelijke klachten alsnog aandacht verdienen.

De anticonceptiepil lost RED-S niet op. Door de pil kun je in de stopweek wel een bloeding krijgen, maar dat is geen echte natuurlijke menstruatiecyclus. Het zegt dus niet dat je hormoonhuishouding weer normaal werkt of dat je lichaam genoeg energie heeft. Het onderliggende probleem blijft bestaan: te weinig brandstof voor training, herstel, botopbouw en hormonen. Daardoor kan de pil klachten maskeren, terwijl het risico op botontkalking, stressfracturen en trager herstel gewoon doorgaat.

Teamzorg: sportarts, diëtist, psycholoog, trainer

Goede behandeling vraagt dikwijls samenwerking. De huisarts kan eerste beoordeling doen en verwijzen. De sportarts kijkt naar belasting, blessures, prestatie en medische risico’s. De sportdiëtist vertaalt energiebehoefte naar haalbare maaltijden. Een psycholoog of behandelaar voor eetstoornissen is nodig wanneer angst, dwang, lichaamsbeeld of eetbuien meespelen. De trainer moet het plan ondersteunen, anders blijft de sporter tussen twee werelden hangen: de spreekkamer zegt herstellen, het trainingsschema zegt doorduwen.

Bij minderjarige sporters horen ouders of verzorgers betrokken te worden. Niet als politieagent, maar als beschermende omgeving. Een jongere kan nog zo verstandig zijn; hij of zij kan niet alleen opboksen tegen prestatiecultuur, sociale media, selectieangst en lichamelijke signalen die pas laat doordringen.

Preventie: sportcultuur met verstand

De weegschaal is geen morele rechter

Veel RED-S-preventie begint bij taal. Trainers, ouders en teamgenoten moeten voorzichtig zijn met opmerkingen over gewicht, vetpercentage en uiterlijk. Zelfs een losse zin kan blijven hangen. “Je loopt lekker licht” klinkt misschien als compliment, maar bij een kwetsbare sporter kan het een nieuwe regel worden: lichter is beter.

Lichaamssamenstelling meten kan in topsport soms functioneel zijn, maar alleen met duidelijke reden, deskundige begeleiding, privacy en medische voorzichtigheid. Meten zonder context wordt al snel surveillance. Het lichaam wordt dan een project dat nooit af is.

Sportprestaties verdienen een bredere blik. Slaap, voeding, herstel, techniek, mentale rust, sociale steun en blessurepreventie zijn evenzeer prestatievoorwaarden. Een sportcultuur die alleen gewicht en trainingsuren telt, is zeer onverstandig.

Trainers, ouders en sporters: wat helpt echt?

Preventie is niet ingewikkeld in theorie, maar vraagt moed in de praktijk. Je moet soms tegen de Zeitgeist in zeggen dat lichter niet altijd beter is, dat rust geen luiheid is en dat een gemiste menstruatie geen prijs is voor ambitie.

Wat helpt:

• plan voeding mee met training, niet er los achteraan;
• bespreek menstruatie, herstel en vermoeidheid normaal, zonder gegiechel;
• maak prestatie niet afhankelijk van gewichtspraat;
• let op terugkerende blessures en stemmingsverandering;
• zorg dat jonge sporters weten wat RED-S is;
• laat snelle afvalmethoden vóór wedstrijden niet normaliseren;
• verwijs vroeg naar sportarts of sportdiëtist bij twijfel.

Voor ouders geldt: kijk niet alleen naar medailles en tijden. Kijk naar energie aan tafel, slaap, stemming, plezier, groei, blessures en hoe vaak je kind ziek is. Soms vertelt het gewone gezinsleven meer dan de uitslag op zondag.

Wanneer moet je hulp zoeken?

Huisarts of sportarts

Maak een afspraak met je huisarts of sportarts wanneer je vermoedt dat je RED-S hebt, vooral bij:

• langdurige vermoeidheid;
• uitblijvende of onregelmatige menstruatie;
• herhaalde blessures;
• stressfractuur of botpijn;
• gewichtsverlies zonder gezonde bedoeling;
• eetangst, eetbuien of compensatiegedrag;
• dalend libido of hormonale klachten;
• prestatiedaling ondanks hard trainen;
• vaak ziek zijn;
• somberheid, prikkelbaarheid of concentratieproblemen.

Neem bij voorkeur een overzicht mee van je trainingen, voeding, gewichtsgeschiedenis, menstruatiecyclus en klachten. Niet om jezelf te verdedigen, maar om de puzzel sneller zichtbaar te maken.

Spoed of snelle medische beoordeling

Zoek sneller hulp bij flauwvallen, pijn op de borst, ernstige duizeligheid, verwardheid, suïcidale gedachten, niet kunnen eten of drinken, braken of laxeren om gewicht kwijt te raken, of ernstige botpijn. Bij jongeren, zwangerschap, diabetes, hartproblemen of bekende eetstoornis is extra voorzichtigheid nodig.

Disclaimer

Dit artikel is bedoeld als algemene gezondheidsinformatie en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Vermoed je RED-S, heb je een uitblijvende menstruatie, terugkerende stressfracturen, opvallend prestatieverlies, eetangst, snel gewichtsverlies, duizeligheid of klachten zoals flauwvallen, hartkloppingen of pijn op de borst, neem dan contact op met je huisarts, sportarts of een gespecialiseerde sportdiëtist. Bij ernstige klachten, suïcidale gedachten, niet meer kunnen eten of drinken, of flauwvallen met bijkomende symptomen is snelle medische beoordeling nodig.

Geraadpleegde bronnen

• Mountjoy, M., Ackerman, K. E., Bailey, D. M., Burke, L. M., Constantini, N., Hackney, A. C., et al. (2023). 2023 International Olympic Committee’s consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1073-1097. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-106994
• Stellingwerff, T., Mountjoy, M., McCluskey, W. T. P., Ackerman, K. E., Verhagen, E., & others. (2023). Review of the scientific rationale, development and validation of the International Olympic Committee Relative Energy Deficiency in Sport Clinical Assessment Tool 2 (IOC REDs CAT2). British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1109-1118. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-106914
• International Olympic Committee. (2023). IOC REDs Clinical Assessment Tool 2 (IOC REDs CAT2). British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1068-1072. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-107549
• NOC*NSF. (z.d.). Definities: Relatief Energietekort in de Sport. https://cdn.nocnsf.nl/media/s3uk2142/definities.pdf
• Sportzorg. (z.d.). RED-S: Relative Energy Deficiency in Sport. https://www.sportzorg.nl/sport-bewegen/chronische-aandoeningen/red-s
• Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. (2021). Relatieve energiedeficiëntie bij sporters. https://www.ntvg.nl/artikelen/relatieve-energiedeficientie-bij-sporters
• Eetexpert. (2023). RED-S: Relatief energietekort in sport. https://eetexpert.be/wp-content/uploads/2023/08/Infofiche-RED-S-relatief-energietekort-sport.pdf

Reacties en ervaringen

Heb je zelf ervaring met RED-S, langdurige vermoeidheid door sporten, menstruatieverlies, eetstress, stressfracturen of herstelproblemen? Deel je reactie gerust onder dit artikel. Houd er rekening mee dat reacties eerst worden gecontroleerd voordat ze verschijnen; dat duurt soms even, omdat er helaas ook veel spam binnenkomt. Medische vragen kunnen niet persoonlijk worden beoordeeld in de reacties. Neem bij klachten of twijfel altijd contact op met je huisarts, sportarts of sportdiëtist.