Waar komt God vandaan?

Last Updated on 15 april 2026 by M.G. Sulman

“Waar komt God vandaan?” Zo luidt de openingsvraag op het forum van Freethinker.1Zie: Freethinker.nl. 95 stellingen / 200 vragen aan een christen. Forumdraad. Beschikbaar via: https://www.freethinker.nl/forum/viewtopic.php?t=8382 Ogenschijnlijk simpel, bijna alsof een kind het vraagt, maar tegelijk filosofisch geladen en theologisch explosief. De vraag veronderstelt immers dat alles een oorsprong moet hebben: planeten, mensen, ideeën — en dus misschien ook God. Maar kan dat wel? Kan de Schepper van hemel en aarde worden teruggeplaatst in dezelfde categorieën van oorzaak en gevolg die ons denken beheersen? De Schrift stelt onomwonden dat Hij er altijd al was: “Van eeuwigheid tot eeuwigheid bent U God” (Psalm 90:2). Toch blijft de vraag doorklinken, versterkt door denkers als Hume en Russell, die het universum eenvoudigweg “gegeven” noemen. En dus staat de gelovige hier niet tegenover een futiele spitsvondigheid, maar oog in oog met een existentiële uitdaging: geloven we dat God slechts een mentale projectie is, of erkennen we Hem als de Eeuwige die buiten de tijd en boven alle oorzaken bestaat?

Digitale illustratie van een open Bijbel met een vergrootglas ernaast, in frisse kleuren, als verbeelding van de vraag “Waar komt God vandaan?”.
Waar komt God vandaan? / Bron: Martin Sulman

God en het begrip oorsprong

Wanneer we vragen naar de “oorsprong” van God, gebruiken we begrippen die geworteld zijn in onze ervaringswereld. Alles wat wij kennen heeft een begin: een kind wordt geboren, een huis wordt gebouwd, een ster ontstaat in een verre nevel. Het ligt voor de hand om die logica door te trekken naar God. Toch wringt daar iets. Want juist volgens de Bijbel staat God bóven die werkelijkheid van oorzaak en gevolg. Hij is niet een onderdeel van de keten, maar de grondslag ervan.

De psalmist belijdt: “Al vóór de bergen geboren waren en U de aarde en de wereld voortgebracht had, ja, van eeuwigheid tot eeuwigheid bent U God” (Psalm 90:2). Dat is een radicaal andere manier van denken dan wij gewoon zijn. Hier is geen “startpunt” in de tijd, geen beginmoment waarop God plotseling verscheen. Hij is er, eenvoudigweg, zonder af te hangen van iets buiten Hem.

In de theologische traditie is dit aangeduid met het woord aseïteit, wat wil zeggen dat God in Zichzelf bestaat, niet veroorzaakt door iets anders. Het is overigens geen koude abstractie, maar juist een diepe troost: omdat God geen oorsprong heeft, kan Hij ook niet vergaan of omvallen. Zijn eeuwigheid garandeert de betrouwbaarheid van Zijn beloften.

Het probleem ligt dus niet bij een gebrek aan “bewijs” voor Gods oorsprong, maar bij onze eigen neiging om Hem in de mal van ons alledaagse denken te persen. We willen alles verklaren door terug te redeneren naar een beginpunt. Maar bij God loopt die weg dood: Hij is de Alpha én de Omega (Openbaring 22:13), het Begin en het Einde tegelijk.

Filosofische perspectieven

Het kosmologisch argument (Kalam)

Door de eeuwen heen hebben denkers geprobeerd rationeel te onderbouwen dat er een God bestaat. Eén van de bekendste lijnen is het kosmologisch argument, dat in de islamitische traditie de naam Kalam kosmologisch argument kreeg. De kern is eenvoudig:

  1. Alles wat begint te bestaan, heeft een oorzaak.

  2. Het universum begon te bestaan.

  3. Dus heeft het universum een oorzaak.

Die oorzaak kan — zo redeneert men — onmogelijk ín het universum liggen, want dan zou ze zelf weer afhankelijk zijn. Ze moet dus buiten tijd en ruimte staan, eeuwig en onafhankelijk zijn. Vele apologeten hebben hierop voortgebouwd, omdat dit argument tegelijk toegankelijk en intuïtief is.2Zie o.a. William Lane Craig, The Kalam Cosmological Argument (Eugene: Wipf & Stock, 2000). Craig is een van de bekendste hedendaagse verdedigers van dit argument en werkt het uitvoerig uit in lezingen, debatten en publicaties. Het weerspiegelt ons alledaagse inzicht dat niets zomaar uit het niets verschijnt. Toch reikt het verder dan ons buikgevoel: het wijst naar een werkelijkheid die onze horizon overstijgt.

Kritiek van Hume en Russell

Niet iedereen liet zich overtuigen. David Hume wees erop dat oorzaak en gevolg geen noodzakelijk principe zijn, maar een patroon dat wij waarnemen. Voor hem was causaliteit meer een gewoonte van ons brein dan een onwrikbare wet van de kosmos. Bertrand Russell sloeg nog radicaler de deur dicht: “Het universum is er gewoon, dat is alles.”3Bertrand Russell in debat met Frederick Copleston, BBC Third Programme (1948). Transcript beschikbaar via Dominican House of Studies: https://dhspriory.org/kenny/PhilTexts/Russell/Copleston-Russell-Debate.htm. Originele uitspraak: “I should say that the universe is just there, and that’s all.” Daarmee maakte hij van de vraag naar oorsprong en grond een overbodige luxe. Het klinkt strak en nuchter, maar eigenlijk schuift het de kwestie alleen maar terzijde. Veel lezers voelen hier ook de leegte: het is een antwoord dat niets verklaart, behalve dat er niets te verklaren valt. Elegant in vorm, pover qua inhoud.

De persoon op de afbeelding is David Hume (1711-1776), een invloedrijke Schotse filosoof en historicus uit de tijd van de Verlichting. Hume wordt beschouwd als een van de belangrijkste empiristische filosofen, wat betekent dat hij geloofde dat alle menselijke kennis voortkomt uit ervaring.
David Hume, portret door Allan Ramsay, 1766 / Bron: Wikimedia Commons

Bijbels perspectief op de kosmos

Tegenover deze filosofische scepsis staat de stem van de Schrift. Zij spreekt niet van een universum dat “er gewoon is”, maar van een Schepper die bewust en soeverein sprak: “In den beginne schiep God de hemel en de aarde” (Genesis 1:1). God is geen deel van de keten, geen contingent wezen onder velen, maar de noodzakelijke grondslag van alles. Zoals Psalm 90:2 belijdt: “Van eeuwigheid tot eeuwigheid zijt Gij God.”

Dat maakt de vraag “Waar komt God vandaan?” fundamenteel misplaatst. Ze veronderstelt afhankelijkheid waar geen afhankelijkheid bestaat. In Hem “leven wij, bewegen wij en zijn wij” (Handelingen 17:28). De Bijbel tekent een scherpe grens tussen het tijdelijke en het eeuwige: alles wat bestaat heeft Hem nodig, maar Hijzelf bestaat in volstrekte onafhankelijkheid.

Taal en analogie

Tegelijkertijd dienen wij beducht te zijn voor de valkuil van taal. Wij zeggen al snel: “Klaas bakt een taart, God maakt een universum.” Maar zo’n analogie is gebrekkig. God handelt niet binnen de grenzen van materie, tijd en energie. Ons spreken over schepping blijft dus altijd gebroken en metaforisch. De kern blijft echter: datgene wat contingent is — zoals het universum — kan niet uit zichzelf bestaan. Het vraagt om een noodzakelijke werkelijkheid: de Eeuwige.

De Eeuwige als noodzakelijk bestaan

Aseïteit: God in Zichzelf

In de klassieke theologie klinkt een wat plechtig woord: aseïteit (van het Latijn a se, “uit Zichzelf”). Daarmee bedoelen theologen dat God niet afhankelijk is van iets of iemand buiten Hem. Zijn bestaan rust niet op een fundament dat nog weer dieper ligt, noch op een oorzaak die Hem heeft voortgebracht. Hij is eenvoudigweg de volstrekt noodzakelijke werkelijkheid.

Visuele metafoor voor de aseïteit van God: licht zonder bron, bestaan zonder oorzaak. / Bron: Martin Sulman

“Ik ben die Ik ben”

Toen Mozes bij de brandende braamstruik vroeg naar Gods Naam, kreeg hij een raadselachtig maar onthullend antwoord: “Ik ben die Ik ben” (Exodus 3:14). Hier spreekt geen wezen dat zichzelf moet rechtvaardigen of uitleggen. Hier klinkt de stem van de Eeuwige, de Zelf-bestaande. Het is alsof God zegt: “Ik ben de realiteit zelf, los van jouw categorieën van begin of einde.”

Noodzakelijk versus contingent

Filosofisch gezien maakt dit een cruciaal onderscheid. Alles wat wij zien — mensen, dieren, sterren, zelfs complete melkwegstelsels — is contingent: het had er ook níét kunnen zijn. Alleen God is noodzakelijk: Hij kan niet níét bestaan. Dat maakt Hem niet tot een abstract idee, maar tot de levende bron van al het bestaande. Zoals Paulus later in Athene zegt: “In Hem leven wij, bewegen wij en zijn wij” (Handelingen 17:28).

Betekenis voor geloof en zekerheid

Juist deze eeuwigheid en noodzakelijkheid van God biedt houvast. Want als God slechts een schakeltje in een keten van oorzaken zou zijn, zou Hij ook kunnen wegvallen. Dan was Hij niet meer dan een machtige versie van een ster of planeet. Maar de God van de Bijbel is niet zo: Hij is het absolute Begin en tegelijk het Doel van alles. Of in de woorden van Openbaring 22:13: “Ik ben de Alfa en de Omega, het Begin en het Einde, de Eerste en de Laatste.”

Projectie of openbaring?

God als denkbeeld?

De Freethinker-vraag suggereert dat God misschien niet meer is dan een mentale constructie. Een product van menselijke verbeelding, een etiket dat we plakken op wat we niet kunnen verklaren. Die gedachte is niet nieuw. Filosofen als Ludwig Feuerbach stelden dat religie in wezen een projectie is van menselijke verlangens: de mens schept God naar zijn beeld, niet andersom. Later bouwde Sigmund Freud daarop voort: God zou een vaderfiguur zijn, verzonnen om onze angsten te stillen.

Bijbels antwoord: God spreekt eerst

De Bijbel plaatst echter een radicaal andere claim: God is niet een projectie van menselijke denkbeelden, maar Degene die ons aanspreekt nog vóór wij Hem bedenken. “In den beginne was het Woord” (Johannes 1:1). Daar ligt het zwaartepunt: God openbaart Zichzelf, Hij spreekt, Hij roept. Onze gedachten over Hem zijn niet de bron, maar de echo van Zijn initiatief.

De mens als beeld, niet de maker

Het is juist de omkering die wringt. De Schrift zegt dat de mens geschapen is naar Gods beeld (Genesis 1:27). Dat betekent dat onze ideeën over rechtvaardigheid, liefde en orde niet willekeurig zijn, maar verwijzen naar een oorsprong die buiten ons ligt. Als God slechts een projectie zou zijn, blijft er uiteindelijk niets meer over dan een spiegel waarin wij onszelf aanbidden.

Openbaring als fundament

Daarom is de kernvraag niet of wij God kunnen “bedenken”, maar of Hij Zich aan ons bekendmaakt. Volgens de Schrift is dat precies wat gebeurt: Hij laat Zich kennen in de schepping (Psalm 19:2), in de geschiedenis, en uiteindelijk in Jezus Christus. Het gaat niet om een verzinsel of een wensbeeld, maar om een levende stem die roept en redt. Paulus vatte het in Athene kernachtig samen: “Hij is niet ver van ieder van ons” (Handelingen 17:27).

Slot

De vraag “Waar komt God vandaan?” lijkt het geloof te ondermijnen, maar in werkelijkheid legt ze de grens van ons menselijk denken bloot. God is niet een puzzelstuk in de keten van oorzaken, maar de Eeuwige die alle dingen draagt. Hij is geen projectie, maar de Levende die Zichzelf openbaart: Ik ben die Ik ben. Alles in de schepping wijst terug naar Hem als oorsprong en doel. Hij komt nergens vandaan; Hij is.

Lees verder

Dit artikel maakt deel uit van de speciale reeks Christelijk geloof onder het vergrootglas, waarin de vragen van Freethinker stap voor stap tegen het licht worden gehouden. Tegelijk sluit het nauw aan bij bredere thema’s die op deze site aan bod komen: zo gaat Is het christelijk geloof écht uniek? in op Denkstof #11, terwijl Waarom het christelijk geloof uniek is laat zien dat openbaring meer is dan een privévisioen. Wie zoekt naar de relatie tussen lichaam en ziel, kan terecht bij Hormonen, emoties en geloof, en wie lijdt vindt troost in Ziekte en geloof. Ook de analyse Wat atheïsten lenen van het christelijke geloof en de beschouwing Geloof, twijfel en uitverkiezing bieden verdieping en laten zien hoe de Bijbel steeds opnieuw het kompas blijft.

Geraadpleegde literatuur

Bijbel (HSV)

Klassieke filosofische bronnen

Debat rond contingentie en “brute fact”

Encyclopedische overzichtsartikelen

Context: bron van de vragen

Reacties en gesprek

Heb je gedachten of vragen bij dit onderwerp? Laat ze hieronder achter. Misschien herken je de aarzelingen van Hume of Russell, of juist de zekerheid van de Bijbelteksten. Kritiek, instemming of een vraag die je wakker houdt: alles is welkom.