Bijnieratrofie: krimpende bijnieren door prednison of hormoonstoornis

Last Updated on 20 februari 2026 by M.G. Sulman

Bijnieratrofie is het kleiner worden van de bijnieren, waardoor ze minder hormonen aanmaken, vooral het stresshormoon cortisol. Die verminderde productie kan leiden tot extreme vermoeidheid, duizeligheid, lage bloeddruk en een gevoel van uitputting dat niet overgaat met rust. Soms ontstaat het na langdurig gebruik van prednison of andere corticosteroïden. In ernstige gevallen kan zelfs een levensbedreigende hormonale crisis optreden. Hoe herken je dit op tijd en wanneer moet je naar de dokter?

Wat is bijnieratrofie?

Bijnieratrofie betekent dat je bijnieren kleiner worden doordat het klierweefsel afneemt. Het woord atrofie komt uit het Grieks en betekent letterlijk “vermindering van voeding”, maar medisch bedoelen we ermee dat cellen krimpen of verdwijnen. Het gevolg is dat de bijnier minder hormonen kan produceren. En juist die hormonen zijn essentieel voor je energie, bloeddruk en stressreactie.

Je bijnieren zijn twee kleine klieren die boven op je nieren liggen. Ze maken onder andere cortisol aan, het zogeheten stresshormoon. Cortisol helpt je lichaam om met lichamelijke of emotionele stress om te gaan. Het regelt ook je bloedsuiker, ondersteunt je afweersysteem en houdt je bloeddruk stabiel. Daarnaast produceren de bijnieren aldosteron, een hormoon dat je zout- en vochtbalans bewaakt.

Wanneer de bijnieren atrofiëren, neemt die productie af. Je voelt dat niet als “krimp”, maar als hormonale gevolgen. Denk aan uitputting die niet verbetert met slapen, duizeligheid bij opstaan of een gevoel van zwakte dat je niet kunt verklaren.

📌 Voorbeeld
Stel dat je arm zes weken in het gips zit. De spieren worden dunner omdat je ze niet gebruikt. Iets vergelijkbaars kan gebeuren met je bijnieren wanneer ze langdurig niet worden gestimuleerd door het hormoon ACTH uit de hypofyse. Minder stimulatie betekent minder activiteit, en allengs minder weefsel.

Bijnieratrofie gaat dus niet primair over pijn of ontsteking, maar over afnemende functie door structurele krimp. Dat onderscheid is belangrijk, want het bepaalt hoe je klachten moet interpreteren en behandelen.

Hoe ontstaat bijnieratrofie?

Bijnieratrofie ontstaat meestal niet plotseling. Het is een proces dat zich geleidelijk ontwikkelt wanneer de bijnieren langdurig minder worden gestimuleerd. Dat heeft bijna altijd te maken met de hormonale regelkring in je lichaam, de zogenoemde HPA-as, voluit de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as. Dit is een fijn afgestemd systeem waarin hersenen en bijnieren voortdurend met elkaar communiceren.

Langdurig gebruik van prednison of andere corticosteroïden

De meest voorkomende oorzaak is langdurig gebruik van corticosteroïden, zoals prednison. Prednison is een synthetische vorm van cortisol. Je lichaam ziet dat als “er is al genoeg cortisol aanwezig”.

Normaal maakt je hypofyse het hormoon ACTH aan, voluit adrenocorticotroop hormoon. ACTH stimuleert de bijnieren om cortisol te produceren. Maar als je langdurig prednison gebruikt, daalt je ACTH-productie. Minder stimulatie betekent minder activiteit in de bijnier. En als een orgaan weinig hoeft te doen, kan het krimpen. Dat is bijnieratrofie.

📌 Concreet voorbeeld:
Je gebruikt negen maanden dagelijks 20 tot 30 mg prednison vanwege een auto-immuunziekte. Je bijnieren hoeven nauwelijks zelf cortisol te maken. Stop je dan abrupt, dan kan je lichaam plots tekortschieten.

Stoornissen in de hypofyse of hypothalamus

Soms ligt het probleem niet bij medicatie, maar hoger in de hormonale aansturing. De hypofyse is een kleine klier onderaan je hersenen die allerlei hormonen regelt, waaronder ACTH. Als de hypofyse onvoldoende ACTH aanmaakt, krijgen je bijnieren te weinig prikkel.

Ook de hypothalamus, een gebied in de hersenen dat de hypofyse aanstuurt, kan verstoord raken. Dit noemen we tertiaire ontregeling. In beide gevallen ontvangen de bijnieren minder signalen om actief te blijven, waardoor ze allengs kunnen atrofiëren.

Chronische onderdrukking van de HPA-as

De HPA-as is de regelkring die stress, hormonen en energie in balans houdt. Bij langdurige onderdrukking, bijvoorbeeld door hoge doses medicatie of zeldzame hormonale aandoeningen, raakt deze as ontregeld. De bijnieren worden minder actief en kunnen kleiner worden.

Belangrijk om te begrijpen: het gaat hier niet om “oververmoeide” bijnieren, maar om een aantoonbare fysiologische onderdrukking van hormonale stimulatie. Dat onderscheid is cruciaal, want populaire termen als “bijnieruitputting” worden vaak gebruikt zonder medische onderbouwing.

Zeldzamere oorzaken

In zeldzame gevallen kan langdurige ziekte, ernstige systemische stress of bepaalde genetische aandoeningen bijdragen aan structurele veranderingen van de bijnieren. Dit is echter uitzonderlijk.

In de praktijk zie je bijnieratrofie vooral bij mensen die langere tijd corticosteroïden hebben gebruikt of bij wie de hormonale aansturing vanuit de hersenen verstoord is. Het is dus zelden een op zichzelf staande aandoening; meestal is het een gevolg van iets anders.

Wat merk je van bijnieratrofie?

Je voelt niet dat je bijnieren kleiner worden. Wat je merkt, zijn de gevolgen van verminderde hormoonproductie. Vooral een tekort aan cortisol geeft klachten. Wanneer de productie echt onvoldoende wordt, spreken we van bijnierinsufficiëntie, wat betekent dat de bijnieren niet genoeg hormonen aanmaken om je lichaam stabiel te houden.

Vermoeidheid die niet normaal is

Cortisol helpt je lichaam om energie vrij te maken. Bij een tekort kun je je uitgeput voelen, zelfs na een goede nacht slaap. Het gaat niet om “druk geweest”, maar om een diep gevoel van zwakte.

Je kunt merken dat:

• Opstaan moeite kost
• Traplopen ineens zwaar voelt
• Je concentratie afneemt

Dit is geen gewone moeheid, maar een hormonale ontregeling.

Lage bloeddruk en duizeligheid

Cortisol en het hormoon aldosteron helpen je bloeddruk reguleren. Bij een tekort kun je last krijgen van:

• Duizeligheid bij opstaan
• Wazig zien
• Flauwte

Sommige mensen voelen zich vooral in de ochtend slap en instabiel.

Misselijkheid en gewichtsverlies

Een tekort aan cortisol kan ook invloed hebben op je spijsvertering. Je kunt minder eetlust hebben of misselijk zijn. Soms treedt onbedoeld gewichtsverlies op.

Addison-crisis: wanneer het acuut wordt

In ernstige gevallen kan een plotseling tekort aan cortisol leiden tot een Addison-crisis. Dat is een acute medische noodsituatie waarbij de bloeddruk gevaarlijk daalt.

Klachten kunnen dan zijn:

• Ernstige zwakte
• Braken
• Verwardheid
• Flauwvallen

Dit kan gebeuren als je abrupt stopt met prednison terwijl je bijnieren nog niet hersteld zijn. Het lichaam kan dan niet snel genoeg zelf cortisol produceren.

📌 Voorbeeld
Iemand gebruikt maandenlang hoge doses prednison en stopt zonder afbouwschema. Binnen twee dagen ontstaat extreme zwakte en duizeligheid. In het ziekenhuis blijkt het cortisol ernstig verlaagd.

Bijnieratrofie zelf zie je niet, maar de hormonale gevolgen kunnen je dagelijks functioneren flink ontregelen. Daarom is het belangrijk klachten serieus te nemen, vooral na langdurig gebruik van corticosteroïden.

Onderzoek en diagnose

Als je klachten hebt die passen bij een tekort aan cortisol, zal de arts eerst denken aan bijnierinsufficiëntie. Bijnieratrofie zelf zie je namelijk niet van buitenaf. Je moet het indirect vaststellen, via hormoonmetingen en soms beeldvorming.

Bloedonderzoek: cortisol en ACTH

De eerste stap is meestal een bloedtest in de vroege ochtend. Dan hoort je cortisol het hoogst te zijn. Is het dan al laag, dan is dat verdacht.

Daarnaast wordt vaak ACTH gemeten, het hormoon uit de hypofyse dat de bijnieren stimuleert.

• Lage cortisol + lage ACTH wijst op een probleem in de aansturing
• Lage cortisol + hoge ACTH wijst eerder op een probleem in de bijnier zelf

Zo krijg je inzicht in waar de ontregeling zit.

ACTH-stimulatietest

Soms is één bloedwaarde niet genoeg. Dan volgt een ACTH-stimulatietest. Daarbij krijg je een synthetische vorm van ACTH toegediend via een injectie. Vervolgens wordt gemeten of je bijnieren reageren door cortisol aan te maken.

Reageren ze nauwelijks, dan wijst dat op verminderde functie. Bij langdurige onderdrukking door prednison kunnen de bijnieren traag of zwak reageren. Dat past bij atrofie.

Zie het als een motor die maanden stil heeft gestaan. Hij start nog wel, maar sputtert.

Beeldvorming: CT of MRI

In sommige gevallen wordt een CT-scan of MRI-scan gemaakt. Daarmee kan de arts zien of de bijnieren verkleind zijn. Dit gebeurt vooral wanneer er twijfel is over de oorzaak, of wanneer andere aandoeningen moeten worden uitgesloten.

Belangrijk om te weten: niet iedere verkleining is direct zichtbaar, en niet iedere hormonale stoornis gaat gepaard met duidelijke structurele afwijkingen.

Het onderscheid dat telt

Diagnostiek draait dus om twee vragen:

1. Werken de bijnieren voldoende?
2. Zo niet, ligt het probleem in de bijnier zelf of in de aansturing vanuit de hersenen?

Bijnieratrofie is vaak geen op zichzelf staande diagnose, maar een verklaring voor waarom de hormonale productie tekortschiet. Daarom kijkt de arts altijd breder dan alleen de grootte van de klier.

Behandeling van bijnieratrofie

De behandeling richt zich niet primair op de “krimp” zelf, maar op het herstellen of ondersteunen van de hormonale functie. Het doel is eenvoudig geformuleerd, maar medisch precies: zorgen dat je lichaam weer voldoende cortisol beschikbaar heeft, zonder nieuwe ontregeling te veroorzaken.

Geleidelijke afbouw van prednison

Is bijnieratrofie ontstaan door langdurig gebruik van corticosteroïden zoals prednison, dan mag je nooit abrupt stoppen. Je arts zal een afbouwschema maken. Dat betekent dat de dosis stap voor stap wordt verlaagd, zodat je HPA-as, voluit de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as, de tijd krijgt om weer op gang te komen.

Waarom is dit nodig?
Omdat je bijnieren na maanden onderdrukking niet direct voluit kunnen produceren. Ze moeten als het ware opnieuw “leren” reageren op ACTH.

Soms duurt dat weken. Soms maanden.

Hydrocortison-suppletie

Wanneer je lichaam tijdelijk onvoldoende cortisol aanmaakt, kan de arts hydrocortison voorschrijven. Dit is een medicijn dat chemisch identiek is aan lichaamseigen cortisol. Het wordt meestal verdeeld over twee of drie doses per dag om het natuurlijke dagritme te benaderen.

Bij ernstige bijnierinsufficiëntie kan ook fludrocortison nodig zijn. Dit ondersteunt de werking van aldosteron en helpt je bloeddruk en zoutbalans stabiliseren.

Het doel is niet om je levenslang afhankelijk te maken van medicatie, tenzij herstel uitblijft. Vaak is het een tijdelijke overbrugging.

Herstel: kan de bijnier weer groeien?

In veel gevallen kan de bijnier zich herstellen. Als de aansturing via ACTH weer normaal wordt, kan het klierweefsel geleidelijk toenemen. Dit proces verloopt traag en is niet van dag tot dag merkbaar.

Factoren die herstel beïnvloeden:

• Hoe lang je prednison hebt gebruikt
• Hoe hoog de dosering was
• Of er bijkomende hormonale problemen zijn

Sommige mensen herstellen volledig. Bij anderen blijft de functie langdurig verminderd.

Leefregels bij risico op cortisoltekort

Als je herstellende bent van bijnieratrofie of een tijdelijke insufficiëntie hebt, krijg je vaak instructies voor stresssituaties. Denk aan:

• Dosis tijdelijk verhogen bij koorts of infectie
• Extra hydrocortison bij operaties
• Medische identificatie dragen bij ernstige insufficiëntie

Waarom?
Omdat je lichaam bij stress normaal extra cortisol produceert. Als dat mechanisme nog niet goed werkt, moet je dat tijdelijk compenseren.

Behandeling vraagt dus zorgvuldigheid en begeleiding. Het is geen kwestie van “even stoppen” of “even doorzetten”. Hormonen reguleren vitale processen, en daar ga je met beleid mee om.

Prognose en verloop

De grote vraag is meestal: groeit de bijnier weer terug en herstelt de functie volledig? Het eerlijke antwoord is genuanceerd. In veel gevallen herstelt de hormonale productie geleidelijk zodra de onderdrukking van de HPA-as is opgeheven. Maar dat herstel verloopt traag en vraagt geduld.

Hoe lang duurt herstel?

Na langdurig gebruik van prednison kan het weken tot maanden duren voordat de eigen cortisolproductie weer normaal is. Bij sommige mensen duurt het zelfs een jaar voordat de HPA-as volledig is hersteld. Dat betekent niet dat je al die tijd ernstig ziek bent, maar wel dat je lichaam voorzichtig moet worden gevolgd.

Je kunt in die periode merken dat je:

• Sneller uitgeput bent bij stress
• Moeilijk herstelt van een infectie
• Gevoeliger bent voor lichamelijke belasting

Dit is geen aanstellerij, maar fysiologie.

Volledig herstel of blijvende insufficiëntie?

In de meeste gevallen van secundaire bijnieratrofie, dus door onderdrukking vanuit medicatie of hypofyse, is herstel mogelijk. Bij primaire beschadiging van de bijnier zelf ligt dat anders. Dan kan blijvende bijnierinsufficiëntie ontstaan.

Het onderscheid tussen primaire en secundaire vormen is daarom medisch relevant. Het bepaalt of je tijdelijk of langdurig hormoonsuppletie nodig hebt.

Wanneer moet je extra alert zijn?

Let vooral op signalen van een mogelijk tekort bij stress, zoals:

• Onverklaarbare zwakte
• Ernstige duizeligheid
• Misselijkheid bij koorts

In zulke situaties kan tijdelijke dosisaanpassing nodig zijn. Overleg altijd met je arts en experimenteer niet zelf.

Casus

Een 32-jarige man gebruikte acht maanden prednison vanwege een chronische darmontsteking. Hij bouwde in drie weken af en voelde zich daarna extreem moe en licht in het hoofd. Ochtendcortisol bleek verlaagd. Diagnose: secundaire bijnierinsufficiëntie door bijnieratrofie. Na tijdelijke hydrocortison en langzame verdere afbouw herstelde zijn eigen productie binnen zes maanden.

Dit laat zien dat herstel mogelijk is, maar zelden onmiddellijk.

Denkhaakje

Je bijnieren zijn klein, maar hun invloed is groot. Wie langdurig hormonen onderdrukt, moet rekening houden met de traagheid waarmee het lichaam zich herstelt. Geduld is hier een schone zaak.

Lees verder

Wil je het grotere plaatje zien? Bekijk dan de ⭐ special over schrompelorganen, waarin je leest hoe chronische schade kan leiden tot littekenvorming en functieverlies in uiteenlopende organen. Verdiep je daarnaast in een schrompelblaas, een schrompelgalblaas, een schrompelmilt, een schrompelnier of eierstokatrofie; elk met eigen klachten, maar hetzelfde onderliggende mechanisme van weefselatrofie. Ook buiten de buik kan krimp optreden. Lees bijvoorbeeld over krimpende hersenen (hersenatrofie), waarbij hersenweefsel volume verliest, en over krimpende teelballen, waar hormonale of vaatproblemen een rol kunnen spelen. Samen geven deze artikelen inzicht in wat orgaanatrofie betekent voor je lichaam als geheel.

Disclaimer

Dit artikel is bedoeld als algemene medische informatie en vervangt geen persoonlijk advies van een arts of specialist. Klachten zoals extreme vermoeidheid, duizeligheid of plotselinge zwakte kunnen verschillende oorzaken hebben. Gebruik je prednison of andere corticosteroïden, dan mag je nooit op eigen initiatief stoppen of de dosering aanpassen.

Bij acute klachten zoals flauwvallen, ernstige misselijkheid of een sterk dalende bloeddruk moet je direct medische hulp inschakelen. Overleg bij twijfel altijd met je huisarts of behandelend specialist.

Bronnen

• Huecker, M. R., Elsaid, A., Ahuja, S., & Daram, S. (2023). Adrenal insufficiency. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441832/
• Vaidya, A., Reddy, D., & Montori, V. M. (2023). Adrenal insufficiency in adults: A review. Journal of Endocrinological Investigation. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40522647/
• Charoensri, S., Wasitaatmadja, S., & Sriswasdi, S. (2024). A contemporary approach to the diagnosis and management of adrenal insufficiency. Endocrinology and Metabolism, 39(2). https://www.e-enm.org/journal/view.php?doi=10.3803/EnM.2024.1894
• Lareb. (2024). Bijnierschorsinsufficiëntie en glucocorticoïden – informatie voor patiënten. https://www.lareb.nl/vaccin-kennis-pagina?naam=Bijnierschorsinsufficientie+en+glucocorticoiden
• Richtlijnendatabase. (2024). Aandacht bijnierschorsinsufficiëntie. https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/diagnostiek_en_behandeling_van_bijniertumoren/aandacht_bijnierschorsinsufficientie.html

Reacties en ervaringen

Heb jij ervaring met bijnieratrofie of een tijdelijke bijnierinsufficiëntie na prednisongebruik? Misschien merkte je pas na het afbouwen hoe uitgeput je lichaam eigenlijk was. Of kreeg je juist klachten toen je dacht dat het ergste achter de rug was.

Veel mensen beschrijven een soort verwarring. Je bent “klaar” met de medicatie, maar voelt je niet beter. Sommigen ervaren:

• Extreme vermoeidheid bij kleine inspanning
• Duizeligheid bij opstaan
• Moeizaam herstel na een griep of infectie
• Angst om opnieuw te stoppen met afbouwen

Herkenbaar? Deel je ervaring hieronder. Hoe verliep jouw afbouw? Hoe lang duurde het voordat je je weer stabiel voelde? En wat hielp jou het meest tijdens het herstel?

Jouw verhaal kan anderen helpen om signalen eerder te herkennen en niet onnodig te twijfelen aan zichzelf.