Als je milt meedoet met je menstruatie

Last Updated on 18 augustus 2025 by M.G. Sulman

Sommige vrouwen voelen het instinctief aan: er is méér aan hun menstruatie dan bloedverlies en buikpijn. Rond de cyclus verandert niet alleen hun stemming of energiepeil, maar ook hun lijf spreekt zachtjes een andere taal. Een vage druk onder de ribben, lymfeklieren die opzetten, een gevoel van loomheid dat niet met ijzergebrek te verklaren valt. Kan het zijn dat je immuunsysteem ritmisch meebeweegt met je cyclus en dat zelfs je milt meedoet? Het klinkt als een voetnoot uit een vergeten medisch handboek, maar het is een hypothese die allengs meer aandacht verdient. Want misschien is jouw “vage klacht” wel een ritmisch verschijnsel, in plaats van een vage verzinsel.

Een cyclus is meer dan bloed en buikpijn

We denken bij de menstruatie al snel aan bloedverlies, krampen en het hormonale getij dat elke maand langs de kade van het vrouwelijke lichaam spoelt. Maar dat beeld is, eerlijk gezegd, wat mager. De cyclus is geen geïsoleerde gebeurtenis in de baarmoeder; zij is een systeemgebeuren. Een orkest van signalen, klieren, celreacties en hormoonstormen die door het hele lichaam trekken. De eierstokken spelen hun partij, jazeker, maar het immuunsysteem luistert mee. De bloedvaten stemmen af. De hersenen reageren. En soms — al is het zelden besproken — doet zelfs de milt mee.

Dat is geen poëtische overdrijving, doch een hypothese met fysiologische grond. Tijdens de menstruatie verandert de balans tussen oestrogeen en progesteron. Deze hormonen beïnvloeden de werking van het immuunsysteem, onder meer via cytokinen en T-celactiviteit. In de ene fase van de cyclus is het afweersysteem juist actiever, in de andere weer iets getemperd. En de milt, die zich deels gedraagt als een groot lymfeklierachtig orgaan, is gevoelig voor deze schommelingen. Net als lymfeklieren kan zij tijdelijk zwellen bij verhoogde immuunactiviteit. Niet pijnlijk, niet gevaarlijk, maar voelbaar als een diffuse druk onder de linker ribbenboog; een gewaarwording die vaak onbegrepen blijft, of achteloos wordt afgedaan als “cyclisch ongemak”.

En zo verdwijnt het uit het gesprek. Vrouwen melden vage klachten die met de cyclus lijken samen te hangen, maar ze krijgen zelden een naam en laat staan erkenning. Terwijl het lichaam, zacht en ritmisch, allang communiceert dat het meebeweegt met de tijd. De maandelijkse dans is niet alleen hormonaal. Ze is ook immunologisch.

Wat gebeurt er in je lichaam tijdens de menstruatie?

De menstruatiecyclus is geen rechte lijn, maar een dans in vier fasen. Elk met zijn eigen ritme, chemische geur en fysiologische kleur. Waar het ene moment de hormonen vlinderen als in de lente, donderen ze het volgende moment als herfstregen neer in het systeem. En met die hormonale golfslag beweegt ook je immuunsysteem mee — niet als toeschouwer, maar als mede-uitvoerder.

Hormonen als dirigenten

Aan het begin van de cyclus, tijdens de menstruatie zelf, zijn oestrogeen en progesteron allebei laag. Het lichaam verkeert in een soort herstartmodus. Maar al snel begint het oestrogeen te stijgen — en daarmee ook de activiteit van bepaalde immuuncellen, zoals macrofagen en natural killer-cellen. Oestrogeen heeft een oppeppend effect op de afweer: het zorgt voor meer ontstekingsgevoelige signalen, een scherpere respons.

Na de eisprong verandert het beeld. Dan stijgt het progesteron, en daarmee zakt het immuunsysteem als het ware een paar treden naar beneden. De afweer wordt wat milder, zachter, verdraagzamer. Niet toevallig: het lichaam bereidt zich immers voor op een mogelijke innesteling van een embryo. Te veel afweer zou zo’n prille komst kunnen dwarsbomen. Het is een periode van immunologische verdraagzaamheid — een klein biologisch staakt-het-vuren.

Een immuunsysteem op golven

Deze ritmische wisselwerking tussen hormonen en afweer zorgt ervoor dat je immuunsysteem niet constant hetzelfde reageert. Soms is het alerter, soms juist terughoudend. En dat voel je — ook al weet je niet altijd waar je het moet zoeken.

• Sommige vrouwen krijgen in de tweede helft van hun cyclus sneller ontstekingen, migraine, of huiduitslag.

• Anderen merken dat ze rond de menstruatie juist sneller verkouden worden.

• Bij een klein deel is er sprake van cyclische immuunactivatie: een opflakkering van lymfeklieren, een lichte zwelling van de milt, of diffuse pijnklachten.

Het lichaam vergeet niet dat het cyclisch is — ook als wij er geen woorden voor hebben. De milt, als deel van het lymfatisch netwerk, is gevoelig voor die subtiele fluctuaties. Ze zwelt misschien niet altijd zichtbaar op, maar ze kan reageren. Een tijdelijke druk links onder de ribben, een gevoel van opgezet zijn zonder duidelijke reden. Niet gevaarlijk, maar wel écht.

En wie goed luistert, hoort het lichaam spreken.

Wat is een menstruatiegerelateerde immuunreactie?

Niet elke vrouw ervaart haar cyclus als een rechte, beheerste mars. Voor sommigen is het eerder een terugkerende storm — subtiel, maar onmiskenbaar. Vlak voor of tijdens de menstruatie melden ze vermoeidheid, drukgevoel onder de ribben, opgezette klieren, kortademigheid zonder inspanning, of een merkwaardige lichamelijke onrust die nergens écht een naam krijgt. Huisartsen zuchten soms en noemen het hormonaal. Maar wat als het dat ook ís — en tegelijk méér?

Een menstruatiegerelateerde immuunreactie is geen vastomlijnd ziektebeeld, geen erkende diagnose met een verzekeringscode. En toch: de fysiologie liegt niet. Bij sommige vrouwen blijkt het immuunsysteem gevoelig voor hormonale pieken en dalen. De cytokinen — die kleine boodschappers van ontsteking — stijgen op het verkeerde moment. Lymfeklieren zwellen licht. De milt, als lid van het lymfatisch orkest, kan tijdelijk uitzetten. Niet tot een alarmerende grootte, maar nét genoeg om gevoeld te worden als een diffuse, vage drukkracht links onder de ribben. Niet pijnlijk, maar present.

Cyclische lymfatische activatie

In de medische literatuur zijn er aanwijzingen dat bij een deel van de vrouwen het lymfatisch systeem meebeweegt met de cyclus. Men spreekt dan — weliswaar schoorvoetend — van catameniale inflammatie of cyclic lymphatic response.

Het immuunsysteem raakt tijdelijk geactiveerd op momenten dat het eigenlijk rustiger zou moeten zijn. Bij vrouwen met auto-immuungevoeligheid, mastcelactivatie of hormonale migraine komt dit verschijnsel vaker voor.

Denk aan:

• Een licht vergrote milt rond de menstruatie, voelbaar als een zeurend, drukkend gevoel onder de ribben.

• Opgezette lymfeklieren in hals, oksels of liezen, zonder infectie.

• Vermoeidheid en een algeheel gevoel van inflammatoire malaise, zonder duidelijke oorzaak.

• Soms een lichte verhoging of tijdelijke daling van witte bloedcellen in het bloed.

Het lichaam gedraagt zich dan alsof er een aanval op komst is — terwijl er in werkelijkheid slechts een hormonale wisseling van de wacht plaatsvindt.

Een vergeten tussenruimte

Wat deze reacties zo lastig maakt, is dat ze vaak verdwijnen zodra de menstruatie doorzet. De klachten lossen op, het lichaam kalmeert, en wie ernaar vraagt wordt al gauw bedolven onder normaliserende verklaringen. “Het hoort erbij.” “Misschien stress.” Of de klassieker: “Als het echt ernstig was, zou je wel meer klachten hebben.”

Maar juist die cyclische patronen verdienen aandacht. Het zijn de fluisteringen van een immuunsysteem dat mee ademt met de tijd en dat bij sommigen nét wat te luid antwoordt op een hormonaal verzoek.

Hoe herken je het?

Een menstruatiegerelateerde immuunreactie herken je zelden aan één overweldigende klacht. Ze manifesteert zich juist in kleine verschuivingen, vage sensaties, stille signalen die komen en gaan. Juist daardoor wordt ze zo vaak gemist — of weggewoven. Ze past niet netjes in het hokje “gynaecologisch”, noch volledig in dat van “immunologisch”. Ze zweeft ertussen, als een ongemakkelijke bijrol in een maandelijkse choreografie die al complex genoeg is.

Toch zijn er terugkerende patronen te herkennen — als je weet waar je op moet letten:

• Een gevoel van druk of vaag ongemak links onder je ribben, dat soms uitstraalt naar de rug of flank. Niet scherp, niet intens, maar… vreemd. Alsof er iets zit dat er net niet hoort.

• Lichte zwelling van lymfeklieren, bijvoorbeeld in je nek, oksels of liezen, zonder dat je ziek bent.

• Vermoeidheid die aanvangt enkele dagen vóór je menstruatie, niet alleen door bloedverlies maar al vóóraf, als een sluier die neerdaalt.

• Een algeheel gevoel van ontsteking: branderige ogen, licht hoofdpijnachtig gevoel, een duf hoofd, moeilijker slapen.

• Kortademigheid zonder inspanning, vooral bij inademen diep onder de ribben — als je voelt dat er “iets zit”.

Niet iedereen ervaart dit alles. Sommige vrouwen voelen slechts één van deze dingen. Anderen herkennen het pas als ze het op papier zien staan — of pas na jaren van terugkerende vage klachten, telkens rond dezelfde fase in hun cyclus.

Zelfobservatie: de vergeten diagnostiek

De beste graadmeter? Jijzelf. Geen scan, geen labtest, geen arts kent jouw lichaam zoals jij het kent. Daarom kan het helpen om je cyclus gedurende enkele maanden bij te houden — maar dan niet alleen de bloeding, ook:

• je energie

• je spijsvertering

• je buikgevoel

• eventuele zwellingen of drukkingen

• je slaapkwaliteit

• je ademhaling

📓 Een simpel schriftje, een notitie in je telefoon, of een menstruatie-app met ruimte voor eigen aantekeningen kan al wonderen doen. Wat cyclisch is, wordt vaak pas zichtbaar in de herhaling.

Wat zegt de wetenschap (of zwijgt zij hierover?)

Wie zich verdiept in de relatie tussen het vrouwelijk immuunsysteem en de cyclus, stuit al snel op een merkwaardig fenomeen: er is van alles aan de hand, maar het wordt zelden onderzocht. De literatuur zucht onder studies over baarmoederslijmvlies, hormoonschommelingen, vruchtbaarheid en bloedverlies — maar wanneer het gaat over de systemische impact van de cyclus, over hoe het immuunsysteem meebeweegt of ontspoort, wordt het plots stil. Of in elk geval fluisterstil.

Hormonen en immuniteit: een bekend maar onderbelicht duet

Dat oestrogeen en progesteron het immuunsysteem beïnvloeden, is op zich geen nieuws. Er zijn tientallen studies die aantonen dat oestrogeen ontstekingsbevorderend kan zijn en progesteron eerder ontstekingsremmend werkt. Deze dynamiek verklaart onder meer waarom vrouwen tijdens de eerste helft van hun cyclus vatbaarder zijn voor auto-immuunreacties, terwijl ze na de eisprong juist gevoeliger zijn voor infecties.

Toch blijft het vaak bij algemene observaties. Wanneer het gaat over specifieke lichamelijke reacties — zoals miltvergroting, cyclische lymfeklierzwelling of subtiele auto-inflammatoire klachten — verdwijnt de aandacht als ochtendmist in oktober.

Cyclische immuunactivatie: marginaal beschreven

De term cyclic immune activation duikt slechts sporadisch op in de wetenschappelijke literatuur. Er zijn enkele casestudies die suggereren dat bepaalde vrouwen rond de menstruatie lijden aan opflakkeringen van systemische ontstekingsactiviteit. Denk aan:

• catameniale epilepsie

• cyclusgerelateerde migraine

• auto-immuunreacties die enkel in de luteale fase opspelen

• en, zij het uiterst zelden beschreven, milde splenomegalie met cyclisch karakter

Maar de meeste studies laten het onderwerp links liggen. De milt wordt zelden genoemd in deze context. Alsof zij geen speler zou zijn in dit hormonale spel, terwijl haar rol als filter, opslagplaats en lymfatisch orgaan evident is.

Waarom die stilte?

Een cynicus zou zeggen: omdat het over vrouwen gaat. Omdat het niet meetbaar is in exacte cijfers. Omdat “vage klachten” rond de menstruatie historisch te vaak zijn afgedaan als hysterisch of psychosomatisch. En misschien, heel misschien, omdat we de vrouwelijke cyclus nog steeds benaderen alsof het een afwijking is van de mannelijke standaard in plaats van een eigen ritme, een volwaardige biologische realiteit.

🕯️ Soms zwijgt de wetenschap niet omdat er niets te zeggen is, maar omdat zij niet goed geluisterd heeft.

Behandeling of geruststelling?

Wat doe je met een klacht waarvoor geen diagnose bestaat? Met een druk onder je ribben, een algehele loomheid, een opgezette klier, precies op het moment dat je cyclus haar intrede doet — en die even later weer verdwijnt, als een bezoeker die zonder groet vertrekt?

Het korte antwoord: vaak niets. En dat is niet altijd slecht.

Afwachten als werkwoord

In veel gevallen is een menstruatiegerelateerde immuunreactie mild, tijdelijk en goedaardig. Er is geen reden tot onrust, geen reden tot bloedonderzoek of scans. Het lichaam herstelt zichzelf — al klinkt dat in een tijd van apps, trackers en alarmsignalen wellicht hopeloos ouderwets.

Artsen spreken in zulke gevallen van expectatief beleid. Afwachten dus, maar niet passief. Eerder oplettend, met respect voor het zelfherstellend vermogen van het lichaam. En met ruimte voor de observatie dat je cyclus méér beïnvloedt dan je denkt. Het helpt soms al om te wéten dat dit bestaat — dat het geen verzinsel is, maar een fysiologische realiteit met hormonale wortels.

Wanneer wél actie?

Toch zijn er situaties waarin verder kijken wél raadzaam is. Bijvoorbeeld:

• Als de druk onder je ribben toeneemt of constant wordt, ook buiten je cyclus.

• Als er andere klachten bijkomen: kortademigheid, extreme vermoeidheid, spontane blauwe plekken.

• Als de lymfeklieren niet meer slinken, maar hard blijven aanvoelen of groeien.

• Als het bloedbeeld verandert, of je intuïtie zegt: dit klopt niet.

Dan is het tijd voor overleg, voor nader onderzoek, voor serieuze aandacht. Niet uit paniek, maar uit wijsheid. Want ook als iets cyclisch is, kan het toch problematisch zijn.

Je lijf als barometer

Voor veel vrouwen is dit geen kwestie van behandeling, maar van erkenning. Iemand die zegt: je beeld klopt. Een huisarts die niet zucht bij het woord “vage klachten”. Een cyclus die niet wordt gezien als hinderlijk, maar als een indicator — een ritme waarop het hele lichaam meezingt, soms wat vals, soms loepzuiver.

Soms is geruststelling de beste vorm van geneeskunde. Mits ze niet leeg is, maar gedragen wordt door kennis, aandacht en de erkenning dat ook subtiele signalen betekenis dragen.

Casus: “Ik wist niet dat je milt kon meedoen met je cyclus”

Maaike (33) is geen hypochonder. Ze werkt als beleidsadviseur, rent één keer per week een rondje door het park en heeft, naar eigen zeggen, “geen zin in dokters tenzij het écht moet”. Maar iets zat haar al maanden niet lekker.

Steeds rond dezelfde tijd in haar cyclus voelde ze zich vreemd. Niet per se ziek, maar… drukkend. Een vage sensatie onder haar linker ribbenboog — alsof er iets in de weg zat. Soms gepaard met een loom soort vermoeidheid, alsof haar lichaam iets moest bevechten zonder dat zij wist wat. Ze hield het weken voor zichzelf. Tot ze op een avond haar hand onder haar ribben legde en dacht: dit is niet niks.

De huisarts luisterde vriendelijk, onderzocht haar buik — niks schokkends — en zei dat het misschien hormonaal was. Dat klonk logisch, maar ook onbevredigend. Uiteindelijk werd er toch een echo gedaan. Geen alarmerende bevindingen, maar de milt was licht vergroot. “Binnen de marge,” zei de radioloog. “Waarschijnlijk reactief.”

Maaike deed wat ze altijd doet: lezen, zoeken, notities maken. Ze ontdekte dat het immuunsysteem inderdaad schommelt met de cyclus, dat sommige vrouwen lymfeklieren voelen opzwellen bij hormonale wisselingen en dat de milt daar onderdeel van uitmaakt. “Waarom zegt niemand dit ooit?”, schreef ze in haar cyclusdagboek.

Sindsdien let ze op de signalen. Ze sport niet te intens in de week voor haar menstruatie, eet ontstekingsremmend, en maakt tijd voor rust. De druk onder haar ribben is er soms nog, maar ze weet nu wat het is. Geen gevaarte, geen mysterie. Gewoon haar lijf, dat mee ademt op het ritme van de maand.

FAQ – Veelgestelde vragen over menstruatiegerelateerde immuunreacties

🟣 Kan je milt echt opzwellen door je menstruatie?
Ja, dat kán. De milt is gevoelig voor immuunreacties. En omdat oestrogeen en progesteron invloed hebben op je afweersysteem, kan er — vooral bij gevoelige vrouwen — tijdelijk een miltreactie optreden. Niet bij iedereen, en zelden ernstig, maar het komt voor. De zwelling is meestal mild en verdwijnt spontaan.

🟣 Is dat dan gevaarlijk?
In principe niet. Zolang je geen hevige pijn hebt onder je linker ribbenboog, geen koorts of bloedarmoede ontwikkelt, en de klachten binnen de cyclus weer verdwijnen, is er zelden reden tot paniek. Zie het als een lichaam dat iets probeert te vertellen; geen alarmsignaal, maar een aantekening in de kantlijn.

🟣 Hoe weet ik of het niet iets anders is?
Dat weet je pas zeker na lichamelijk onderzoek of beeldvorming. Bij aanhoudende klachten, twijfel, of een gevoel dat “er meer speelt”, is het verstandig om contact op te nemen met je huisarts. Zeker als er bijkomende symptomen zijn zoals kortademigheid, spontane blauwe plekken of onverklaarbaar gewichtsverlies.

🟣 Kan ik er iets tegen doen?
Vaak is geruststelling al voldoende. Maar het kan helpen om in de week vóór je menstruatie rustiger aan te doen, ontstekingsremmend te eten (veel groenten, vette vis, noten), en intensieve sporten of druk op je buik (zoals buikspieroefeningen of contactsport) even te vermijden. Cyclusbewust leven, met andere woorden.

🟣 Wordt dit serieus genomen in de medische wereld?
Hmm. Niet altijd. Vrouwen met cyclisch terugkerende “vage klachten” krijgen vaak het stempel hormonaal of psychosomatisch. En ja, het is hormonaal, maar daarmee nog niet onwerkelijk. Gelukkig groeit het inzicht dat het immuunsysteem en de cyclus nauwer verweven zijn dan vroeger werd gedacht.

🟣 Kan het kwaad als ik er niets mee doe?
Zolang de klachten mild en tijdelijk zijn, is er geen reden tot ingrijpen. Maar blijf wel alert. Als iets verandert, heftiger wordt, of buiten de cyclus blijft bestaan, dan is het zaak om opnieuw te laten kijken. Je lichaam verdient geen paniek — maar wél aandacht.

🟣 Ik herken dit, maar niemand gelooft me. Wat nu?
Je ervaring is legitiem, ook als ze buiten de grenzen van bestaande protocollen valt. Overweeg om een cyclusdagboek bij te houden waarin je je klachten noteert, inclusief timing en intensiteit. Daarmee sta je sterker in het gesprek met zorgverleners én leer je je eigen lichaam beter kennen.

Geraadpleegde bronnen

1. Bouman, A., Schipper, M., Heineman, M. J., Faas, M. M. (2004). Gender difference in the non-specific and specific immune response in humans. American Journal of Reproductive Immunology, 52(1), 19–26. https://doi.org/10.1111/j.1600-0897.2004.00190.x
   → Over het verschil in immuunreacties tussen mannen en vrouwen, en de invloed van oestrogeen op ontstekingsactiviteit.

2. Straub, R. H. (2007). The complex role of estrogens in inflammation. Endocrine Reviews, 28(5), 521–574. https://doi.org/10.1210/er.2007-0001
   → Uitgebreid overzicht van hoe oestrogenen zowel ontsteking kunnen bevorderen als remmen — afhankelijk van timing en context.

3. Mor, G., & Cardenas, I. (2010). The immune system in pregnancy: a unique complexity. American Journal of Reproductive Immunology, 63(6), 425–433. https://doi.org/10.1111/j.1600-0897.2010.00836.x
   → Legt uit hoe hormonale veranderingen de immuunfunctie beïnvloeden, o.a. bij zwangerschap — relevant voor cyclusgedrag.

4. Witkin, S. S., et al. (2013). Immune recognition of the embryo during implantation. American Journal of Reproductive Immunology, 69(4), 291–298. https://doi.org/10.1111/aji.12078
   → Beschrijft het immuunsysteem als meebewegend met de cyclus, vooral rondom de luteale fase — impliciet relevant voor miltgedrag.

5. NIH – National Institutes of Health (2022). Immune system and hormones. MedlinePlus Medical Encyclopedia.
   https://medlineplus.gov/ency/article/004008.htm
   → Populair-wetenschappelijke uitleg over de relatie tussen hormonen en immuunsysteem.

6. Freeman, E. W., et al. (2017). Premenstrual symptoms: prevalence, severity, and impact. Obstetrics & Gynecology, 130(5), 1147–1155. https://doi.org/10.1097/AOG.0000000000002298
   → Vermeldt vermoeidheid, pijn en “drukgevoel” als cyclisch terugkerende, reële klachten bij een deel van de vrouwen.

7. Zimmermann, A., et al. (2010). Splenic responses to systemic inflammation. Immunologic Research, 47(1–3), 63–71. https://doi.org/10.1007/s12026-009-8120-8
   → Verklaart waarom de milt bij verhoogde immuunactiviteit tijdelijk kan vergroten — ook zonder infectie.

8. Istituto Superiore di Sanità (2021). Immune system and menstruation: a dynamic balance. ISS Reports.
   https://www.iss.it/en/web/guest/rapporti-iss/-/asset_publisher/yZGLdMchQ5ie/content/id/5710476
   → Italiaans rapport dat expliciet melding maakt van cyclisch immuungedrag en systemische fluctuaties bij menstruatie.

Lees verder op mens-en-gezondheid.nl

Benieuwd naar verwante thema’s over menstruatie, immuunsysteem of onbegrepen klachten rond je cyclus? Deze artikelen sluiten mooi aan bij wat je zojuist gelezen hebt:

• Vergrote milt (splenomegalie): symptomen, oorzaken en behandeling
• Menstruatie bij vrouwen met een verstandelijke beperking; tips en oplossingen
• Menstruatie en ADHD: als je cyclus je brein op hol jaagt
• Menstruatie en sensorische overbelasting bij autistische meisjes en vrouwen
• Menstruatie zonder zicht; omgaan met je cyclus als je blind of slechtziend ben

🗨️ Reacties en ervaringen

Heb jij ook wel eens een vage druk gevoeld onder je ribben rondom je menstruatie? Of herken je die vermoeidheid, die opgezette klier, dat gevoel van “er klopt iets niet” — zonder dat iemand er een naam voor gaf?

Wij horen graag jouw verhaal. Je kunt hieronder reageren met je ervaring, vragen of aanvullingen. Ook als je twijfelt of jouw klacht “wel bijzonder genoeg” is: deel gerust. Juist dit soort observaties maken het verschil.

📝 Let op: Reacties worden pas zichtbaar na goedkeuring door de redactie. Dat doen we om spam, onzin en kwetsende opmerkingen buiten de deur te houden. Het kan dus een paar uur duren voor jouw reactie verschijnt.