Alvleesklier: functie, bouw en ligging

Last Updated on 5 oktober 2025 by M.G. Sulman

De alvleesklier is een van die organen die je zelden in gedachten hebt, totdat hij ziek wordt – en dan opeens alles bepaalt. Verborgen achter de maag, langgerekt als een platte vis, vervult hij een dubbelrol die haast paradoxaal aandoet: aan de ene kant produceert hij spijsverteringssappen die vetten, eiwitten en koolhydraten in stukjes knippen, aan de andere kant reguleert hij met hormonen als insuline en glucagon de bloedsuikerspiegel. Een orgaan dat zowel rauwe vertering als fijnzinnige stofwisseling coördineert. Dat maakt hem tot een spil in de lichamelijke balans, een stille regisseur waarvan je meestal niet merkt dat hij bestaat – tot het misgaat, en elke hap en elke druppel glucose plots een bron van pijn of gevaar wordt.

Het verborgen orgaan

De alvleesklier is geen orgaan dat zich laat opmerken. Hij klopt niet luid als het hart, ritselt niet hoorbaar als de longen en vult geen ruimte zoals de lever. Hij ligt verscholen, diep in de buikholte, tegen de bocht van de twaalfvingerige darm en achter de maag, als een stille medespeler die zijn rol pas verraadt wanneer er iets misgaat. Juist die verborgen ligging heeft iets geheimzinnigs: een orgaan dat zich in de luwte ophoudt, en ondertussen de spijsvertering én de bloedsuikerregulatie dirigeert.

Wie de alvleesklier beter leert kennen, ontdekt zijn bijzondere dubbelrol. Enerzijds scheidt hij verteringsenzymen af die als een leger kleine mesjes vetten, eiwitten en koolhydraten in behapbare stukken snijden. Anderzijds werkt hij als fijnzinnig laboratorium dat hormonen produceert, met insuline en glucagon als bekendste. Twee functies die nauwelijks verenigbaar lijken – brute vertering en subtiele regulatie – en die toch samenkomen in één langgerekt orgaan van amper vijftien centimeter.

Het is misschien juist door die bescheidenheid dat de alvleesklier vaak pas onderwerp wordt van gesprek wanneer ziekte toeslaat: een ontsteking die ondraaglijke pijn veroorzaakt, of een tumor die sluipend groeit zonder zich vroegtijdig te verraden. Zo leert men hem doorgaans niet kennen in zijn stille trouw, maar in zijn falen. En toch verdient hij het om uit de schaduw te worden gehaald: een verborgen regisseur die dag in dag uit meer invloed uitoefent dan men beseft.

Ligging in het lichaam

De alvleesklier is geen orgaan dat zich opdringt. Hij ligt diep weggestopt in de buikholte, zorgvuldig ingebed tussen maag, galwegen en dunne darm. Juist door die verstopte positie is hij lastig te vinden, maar zijn ligging verklaart wel waarom hij zo’n centrale rol in de spijsvertering speelt.

Achter de maag, vóór de wervelkolom

Wie een blik in de buik zou kunnen werpen, ziet de alvleesklier langgerekt achter de maag liggen, vlak voor de wervelkolom. Hij strekt zich uit van rechts naar links, met zijn kop in de bocht van de twaalfvingerige darm en zijn staart richting milt. Deze ligging is niet toevallig: via korte kanalen kan hij direct zijn sappen in de darm lozen, precies op de plek waar het voedsel vanuit de maag binnenkomt.

Nabij de galwegen

De nauwe relatie met de galwegen maakt de alvleesklier extra kwetsbaar. Gal en alvleeskliersappen monden namelijk via een gezamenlijke opening uit in de dunne darm. Een galsteen die zich precies op dat punt vastzet, kan daardoor niet alleen de galafvoer blokkeren, maar ook de alvleesklier lamleggen. Het verklaart waarom galsteenlijden soms uitloopt op een acute pancreatitis.

Compact maar invloedrijk

Ondanks zijn bescheiden formaat – gemiddeld zo’n vijftien centimeter lang en een paar centimeter dik – is de alvleesklier strategisch geplaatst. Alsof het lichaam bewust een regisseur verscholen heeft op een plek waar alle spijsverteringsstromen samenkomen. Zo bepaalt dit orgaan, dat voor het oog vrijwel onzichtbaar is, in stilte de gang van zaken in het hele verteringsproces.

Bouw en structuur

De alvleesklier lijkt op het eerste gezicht een eenvoudig langwerpig orgaan, maar wie dichterbij kijkt, ziet een verfijnd samenspel van verschillende weefsels. Het is een orgaan met twee gezichten: grof en industrieel aan de ene kant, delicaat en hormonaal aan de andere.

Kop, lichaam en staart

Anatomisch wordt de alvleesklier verdeeld in drie delen: de kop, die stevig in de bocht van de twaalfvingerige darm ligt; het lichaam, dat dwars over de buikholte loopt; en de staart, die richting de milt wijst. Elk van die delen staat in verbinding met een netwerk van afvoerbuisjes die samenkomen in de pancreasgang. Via deze weg vloeien de spijsverteringssappen uiteindelijk de darm in.

Exocriene fabriek

Het grootste deel van de alvleesklier bestaat uit exocriene cellen. Dit zijn als het ware kleine fabrieksunits die dagelijks liters verteringssappen produceren, rijk aan enzymen die vetten, eiwitten en koolhydraten afbreken. Die enzymen zijn niet actief zolang ze in de klier zelf verblijven – pas in de darm worden ze ‘aangezet’. Daarmee beschermt het orgaan zichzelf tegen zelfvernietiging, een soort ingebouwd veiligheidsmechanisme.

Endocriene eilandjes

Tussen dat exocriene weefsel liggen verspreid de eilandjes van Langerhans: kleine groepjes cellen die zich onderscheiden door hun fijnzinnige werk. Hier worden hormonen gemaakt die rechtstreeks in het bloed terechtkomen. Insuline verlaagt de bloedsuikerspiegel, glucagon verhoogt die juist, en somatostatine werkt als een remmend signaal. Het zijn mini-laboratoria die, ondanks hun geringe omvang, de energiehuishouding van het hele lichaam sturen.

Een dubbel karakter

Zo verenigt de alvleesklier twee werelden in één orgaan: een krachtige fabriekshal die verteringssappen uitstort en een fragiel endocrien netwerk dat het bloed voorziet van regulerende hormonen. Het is precies die dubbelrol die de alvleesklier tot een van de meest intrigerende organen maakt – een schijnbaar stille klier die in werkelijkheid de balans van het leven bewaakt.

Functies van de alvleesklier

De alvleesklier is een orgaan met een dubbel paspoort: tegelijk grofstoffelijk en uiterst verfijnd. Aan de ene kant staat hij in dienst van de vertering, een robuust proces dat liters voedselbrij in kleine moleculen uiteenlegt. Aan de andere kant regelt hij met hormonen de suikerhuishouding, een subtiel samenspel dat bij de geringste verstoring in chaos kan ontaarden.

De brute kracht van spijsverteringssappen

Dagelijks produceert de alvleesklier anderhalve liter sap, boordevol enzymen die vetten, eiwitten en koolhydraten afbreken. Amylase knipt zetmeel in suikers, lipase maakt vetten verteerbaar, en proteasen breken eiwitten in kleinere stukjes. Deze enzymen komen pas in actie zodra ze de darm bereiken, alsof de alvleesklier bewust zijn messen in de schede houdt totdat het slagveld bereikt is. Zonder dit sap zou een maaltijd onverteerbaar blijven, een brok die het lichaam niet kan gebruiken.

De fijnzinnigheid van hormonen

Tussen die fabriekscellen door fluisteren de eilandjes van Langerhans hun subtiele signalen. Insuline opent de deur van de lichaamscellen zodat glucose naar binnen kan; glucagon doet het omgekeerde door suikers uit de voorraadkamers van lever en spieren vrij te geven. Somatostatine fungeert als een diplomaat die de boel tempert, zodat het systeem niet ontspoort. Het is een fragiel evenwicht, maar wel een dat dag en nacht standhoudt – tenzij de alvleesklier hapert.

Balans tussen grof en subtiel

Het wonderlijke van de alvleesklier is dat deze twee functies elkaar niet in de weg zitten. Terwijl de ene kant druk in de weer is met brute vertering, bewaakt de andere de fijnmazige balans van de bloedsuikerspiegel. Een orgaan dat tegelijk werkt als slagersmes en als horlogemaker – en precies dáárin ligt zijn geheim.

Balans en verstoring

De alvleesklier is een paradoxaal orgaan. Hij ligt stil verscholen, nauwelijks zichtbaar, maar wanneer hij hapert, gaat er een alarmsirene af in het hele lichaam. Alsof een onzichtbare spil uit zijn scharnier schiet en het rad van vertering en stofwisseling tegelijk stokt. De aandoeningen die dit orgaan kunnen treffen zijn divers – van kortstondig en pijnlijk tot sluipend en fataal.

Pancreatitis: acute storm en chronisch verval

Een acute pancreatitis ontstaat vaak plotseling, meestal door een galsteen die de afvoer blokkeert of door overmatig alcoholgebruik. De enzymen die braaf in de darm hadden moeten belanden, keren zich tegen de klier zelf en zetten een zelfdestructief proces in gang. De buikpijn is fel, messcherp, en straalt vaak door naar de rug. Het lichaam reageert met koorts, misselijkheid, en in ernstige gevallen met multi-orgaanfalen. Wie het overleeft, beseft vaak pas achteraf hoe dun de draad was.

Een chronische pancreatitis is minder explosief maar minstens zo meedogenloos. Het weefsel raakt steeds verder beschadigd, verkalkt en krimpt. Patiënten verliezen gewicht, kampen met vetdiarree en moeten soms levenslang enzymcapsules slikken om überhaupt nog voedsel te kunnen verteren. Ook het risico op diabetes neemt sterk toe.

Tumoren en cysten: van onschuldig tot dodelijk

Niet elke afwijking is kwaadaardig, maar ook cysten in de alvleesklier kunnen problemen veroorzaken. Ze zijn vaak onschuldig, maar kunnen groeien of ontaarden. Bij erfelijke aandoeningen zoals cystische fibrose worden de afvoergangen verstopt door taai slijm, met alle gevolgen van dien.

Het donkerste hoofdstuk is alvleesklierkanker (pancreascarcinoom). Deze ziekte laat zich meestal pas zien in een laat stadium, met vage klachten als gewichtsverlies, geelzucht en doffe buikpijn. De prognose is somber en de behandelingen zwaar. Het is een sluipende vijand, diep verscholen en moeilijk te bestrijden.

Endocriene stoornissen: eilandjes uit balans

De eilandjes van Langerhans kunnen ook ontsporen. Bij diabetes mellitus type 1 vallen afweercellen de insulineproducerende cellen aan, waardoor de bloedsuikerspiegel gevaarlijk stijgt. Bij type 2 is er insulineresistentie: de cellen reageren niet meer goed, en de suiker blijft in het bloed circuleren.

Daarnaast bestaan er zeldzamere hormonale tumoren, de zogenaamde neuro-endocriene tumoren. Een insulinoom veroorzaakt hypoglykemieën door een overdosis insuline, een glucagonoom leidt tot hoge bloedsuikers en huidproblemen, en een gastrinoom stimuleert een overproductie van maagzuur waardoor zweren ontstaan (Zollinger-Ellison-syndroom). Nog zeldzamer zijn somatostatinoom en VIPoom, elk met hun eigen ontregelende effecten. Kleine eilandjes, grootse gevolgen.

Exocriene insufficiëntie: haperende vertering

Wanneer de alvleesklier onvoldoende enzymen maakt, spreken we van exocriene pancreasinsufficiëntie. Dit kan optreden na chronische pancreatitis, bij cystische fibrose of na een operatie. Het voedsel glipt dan grotendeels onverteerd door de darmen, wat leidt tot vetdiarree, opgeblazen buiken, gewichtsverlies en tekorten aan vetoplosbare vitaminen. Het lijkt banaal, maar zonder enzymtherapie raakt het lichaam uitgeput en ondervoed.

Auto-immuun en aangeboren varianten

Soms richt het lichaam zijn eigen wapens tegen de klier: auto-immuunpancreatitis geeft een beeld dat sterk kan lijken op kanker, maar in feite door ontsteking ontstaat. Corticosteroïden kunnen hier wonderen doen. Bij pancreas divisum, een aangeboren variant, lopen de afvoergangen anders dan normaal. Vaak geeft dit geen klachten, maar het kan de kans op pancreatitis verhogen.

Vergrote alvleesklier

Een vergrote alvleesklier is geen diagnose op zichzelf, maar een signaal dat er iets speelt. Op een echo of scan ziet de klier er opgezwollen uit, vaak door een ontsteking, cysten of soms zelfs een tumor. Klachten kunnen variëren: buikpijn, misselijkheid, geelzucht of een gevoel van druk in de bovenbuik. De behandeling hangt sterk af van de oorzaak – bij een ontsteking kan rust en infuus volstaan, bij een obstructie is soms chirurgie nodig. Het vergrote orgaan is dus vooral een rode vlag: er schuilt iets achter dat opgehelderd moet worden.

Oedemateuze alvleesklierontsteking

Bij een oedemateuze pancreatitis raakt de alvleesklier ontstoken en zwelt op door vochtophoping. Dit is de mildere variant van een pancreatitis, maar vergis je niet: de pijn kan intens zijn en uitstralen naar de rug. Misselijkheid en braken zijn vaak aanwezig. Gelukkig geneest deze vorm in de meeste gevallen spontaan, met ondersteuning zoals vochttoediening en pijnstilling. Het is alsof de alvleesklier tijdelijk in staking gaat – niet levensbedreigend, maar wel een wake-up call om oorzaken als galstenen of alcoholgebruik serieus te nemen.

Alvleesklierstenen

Alvleesklierstenen (pancreasstenen) ontstaan vaak na jarenlange chronische pancreatitis. Ze blokkeren de afvoergangen, waardoor sappen zich ophopen en de pijn toeneemt. Symptomen zijn hevige buikpijn, spijsverteringsproblemen en soms diabetes. De behandeling kan variëren van endoscopisch verwijderen van de stenen tot operatief ingrijpen. Het beeld doet denken aan nierstenen, maar dan in een orgaan dat veel dieper verstopt ligt – en waar elke blokkade de balans van vertering en bloedsuiker in gevaar brengt.

Een kwetsbare spil

Zoveel ziekten, zo uiteenlopend in aard en ernst – en toch draaien ze allemaal om hetzelfde: een orgaan dat als stille spil alles draaiende houdt, maar waarvan de storing het hele lichaam meesleurt. Van de brute storm van pancreatitis tot de sluipende dreiging van kanker, van het sluimerende falen bij insufficiëntie tot de hormonale chaos van neuro-endocriene tumoren: de alvleesklier laat zien hoe fragiel de balans van ons bestaan is. Het is alsof de schepper dit orgaan bewust verborgen heeft, niet om onbelangrijk te zijn, maar om te tonen dat juist de verborgen krachten vaak de grootste invloed hebben.

FAQ over de alvleesklier

Een orgaan dat zo verborgen ligt en tegelijk zoveel impact heeft, roept vanzelf vragen op. Hieronder een uitgebreide reeks veelgestelde vragen – de soort vragen die mensen écht intikken in Google, vaak midden in de nacht of na een verontrustend gesprek bij de huisarts.

Waar ligt de alvleesklier precies?

De alvleesklier ligt diep in de bovenbuik, achter de maag en voor de wervelkolom. De kop ligt in de bocht van de twaalfvingerige darm, de staart wijst richting de milt. Omdat hij zo diep verscholen ligt, voel je hem van buitenaf niet.

Wat doet de alvleesklier allemaal?

Hij heeft twee hoofdtaken. Ten eerste maakt hij spijsverteringsenzymen aan die vetten, koolhydraten en eiwitten verteren. Ten tweede produceert hij hormonen, zoals insuline en glucagon, die je bloedsuikerspiegel in evenwicht houden. Kortom: zowel brute vertering als subtiele regulatie.

Welke klachten krijg je als je alvleesklier niet goed werkt?

Veel mensen merken het pas laat. Typische klachten zijn buikpijn die uitstraalt naar de rug, vetdiarree (plakkerige, moeilijk doorspoelbare ontlasting), gewichtsverlies, geelzucht, en soms een ontregeling van de bloedsuikers. Bij tumoren kunnen klachten lange tijd vaag blijven.

Wat is pancreatitis?

Dat is een ontsteking van de alvleesklier. Bij een acute pancreatitis beginnen de enzymen in de klier zelf te werken en ‘eten’ ze als het ware het weefsel van binnenuit. Dat geeft hevige pijn en kan gevaarlijk zijn. Een chronische pancreatitis beschadigt de klier langzaam, waardoor hij steeds minder goed werkt.

Is alvleesklierkanker te genezen?

Alvleesklierkanker wordt vaak laat ontdekt, waardoor de vooruitzichten somber zijn. Operatie is alleen mogelijk als de tumor nog niet uitgezaaid is. Chemo en nieuwe behandelmethoden kunnen de ziekte afremmen, maar volledige genezing is helaas zeldzaam.

Kun je leven zonder alvleesklier?

Ja, maar niet zonder hulp. Mensen bij wie de alvleesklier verwijderd wordt, hebben levenslang insuline nodig en moeten bij elke maaltijd enzymcapsules slikken om voedsel te verteren. Het leven verandert ingrijpend, maar het is wel mogelijk.

Wat zijn de eerste signalen van alvleesklierkanker?

Vaak zijn dat vage klachten: afvallen zonder reden, een doffe of zeurende buikpijn, verminderde eetlust, of geelzucht door afsluiting van de galwegen. Het zijn signalen die ook bij andere aandoeningen passen, waardoor de diagnose vaak laat komt.

Waarom veroorzaakt alcohol problemen met de alvleesklier?

Alcohol irriteert de alvleesklier en kan ervoor zorgen dat de afvoergangen dichtslibben. Bij langdurig gebruik kan dit leiden tot chronische pancreatitis en blijvende schade.

Wat is exocriene pancreasinsufficiëntie?

Dat betekent dat de alvleesklier te weinig enzymen aanmaakt. Gevolg: het voedsel wordt niet goed verteerd, vetten glippen grotendeels onverteerd door de darm, en je krijgt plakkerige ontlasting, winderigheid en tekorten aan voedingsstoffen.

Kan stress de alvleesklier ziek maken?

Stress op zich veroorzaakt geen pancreatitis of kanker. Maar stress kan wel een rol spelen bij de ontregeling van bloedsuikers, en mensen die ongezond leven door stress (alcohol, slecht eten) verhogen indirect hun risico.

Wat is auto-immuunpancreatitis?

Dat is een zeldzame aandoening waarbij het afweersysteem de alvleesklier aanvalt. Het beeld kan sterk lijken op een tumor, maar reageert vaak goed op behandeling met prednison.

Zijn er erfelijke aandoeningen van de alvleesklier?

Ja, bijvoorbeeld cystische fibrose, waarbij taai slijm de afvoergangen verstopt. Ook erfelijke mutaties (zoals bij erfelijke pancreatitis) verhogen de kans op ontstekingen of kanker.

Hoe merk je dat je alvleesklierenzymen tekortkomen?

Dat zie je vaak aan de ontlasting: vettig, stinkend, moeilijk weg te spoelen. Daarnaast treedt gewichtsverlies op, ondanks voldoende eten, en soms buikpijn of opgeblazen gevoel.

Helpen voedingssupplementen om de alvleesklier gezond te houden?

Er is geen supplement dat pancreatitis of kanker voorkomt. Wel geldt: matig met alcohol, gezond eten, niet roken en op gewicht blijven – dat verkleint de kans op problemen. En bij een tekort krijg je enzymcapsules voorgeschreven; dat is geen supplement, maar echte medicatie.

Hoe ernstig is een insulinoom?

Een insulinoom is meestal een goedaardige tumor, maar kan wel gevaarlijk zijn omdat het tot levensbedreigende hypoglykemieën leidt. De behandeling is vaak chirurgisch.

Wat is pancreas divisum?

Dat is een aangeboren afwijking waarbij de afvoergangen anders lopen dan normaal. Vaak merk je er niets van, maar soms geeft het herhaalde aanvallen van pancreatitis.

Lees verder

Wie zich verdiept in de alvleesklier ontdekt een heel spectrum aan aandoeningen die elk hun eigen verhaal vertellen. Soms gaat het om een vergrote alvleesklier, zichtbaar op een scan en vaak het gevolg van een onderliggend probleem. In mildere gevallen is er sprake van een oedemateuze alvleesklierontsteking, waarbij vochtophoping pijn en misselijkheid veroorzaakt maar meestal weer herstelt. Ernstiger wordt het bij alvleesklierstenen, die de afvoergangen blokkeren en chronische klachten geven, of bij een alvleeskliercyste, een met vocht gevulde holte die meestal goedaardig is maar toch goed gevolgd moet worden. Het zwaarste hoofdstuk blijft alvleesklierkanker, een sluipende vijand die zich pas laat openbaart en daardoor vaak moeilijk te behandelen is. Al deze beelden vallen samen onder de noemer alvleesklierontsteking of verwante afwijkingen, en ze tonen hoe kwetsbaar dit verborgen orgaan eigenlijk is. Wie verder kijkt, ziet zelfs parallellen naar de diepere laag van het bestaan: zoals beschreven in de genetische code die als een vierdimensionaal operating system werkt, is de alvleesklier een stille herinnering dat schepping en samenhang geen toevallig product zijn, maar onderdeel van een wonderlijk ontwerp.

Let op: Deze tekst is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en vervangt geen professioneel medisch advies. Raadpleeg bij gezondheidsklachten altijd een arts.

Geraadpleegde bronnen (recent & betrouwbaar)

1. International Association of Pancreatology – Richtlijnen acute pancreatitis (2025)
   Toelichting: De meest actuele internationale richtlijnen voor de diagnose, classificatie en behandeling van acute pancreatitis, gepubliceerd in juli 2025. Link

2. StatPearls – Acute Pancreatitis update (augustus 2025)
   Toelichting: Praktisch overzicht van acute pancreatitis: van ernstinschatting tot behandeling en preventie van recidief. Heel toegankelijk en actueel. Link

3. PubMed – Evidence-based aanpak acute pancreatitis (2025)
   Toelichting: Klinisch onderzoek dat nieuwe ontwikkelingen in de behandeling schetst – zoals gepersonaliseerde zorg en vernieuwde richtlijnen. Link

4. PMC – Auto-immune pancreatitis review (2025)
   Toelichting: Diepgravende overzichtsstudie over auto-immuunpancreatitis, inclusief subtypen en opkomende vormen zoals ICI-geïnduceerde pancreatitis. Link

5. PMC – Toekomstige ziektelast van pancreasaandoeningen (2020)
   Toelichting: Modelstudie over de verwachte toename van pancreatitis, pancreascarcinoom en gerelateerde stoornissen tot 2050, inclusief jaren verloren aan kwaliteit. Link

6. NTvG – Behandelstrategie bij lokaal gevorderd pancreascarcinoom (november 2023)
   Toelichting: Klinische les over chirurgische overwegingen bij pancreascarcinoom waarbij grote bloedvaten betrokken zijn, én recente behandelontwikkelingen. Link

Reacties en ervaringen

Hieronder kun je reageren op dit artikel. Je kunt bijvoorbeeld je ervaringen delen over de werking van je alvleesklier, of tips geven. Wij stellen reacties zeer op prijs. Reacties worden niet automatisch (direct) gepubliceerd. Dit gebeurt nadat ze door de redactie gelezen zijn. Dit om ‘spam’ of anderszins ongewenste c.q. ongepaste reacties eruit te filteren. Daar kunnen soms enige uren overheen gaan.