Valeriaan: rust in je hoofd, ontspanning in je lijf? Wat dit kruid werkelijk doet

Last Updated on 4 januari 2026 by M.G. Sulman

Valeriaan is een geneeskrachtig kruid dat al eeuwen wordt gebruikt bij innerlijke onrust en slaapproblemen. Het wordt vooral ingezet wanneer je moeilijk inslaapt, onrustig blijft piekeren of gespannen wakker ligt terwijl je lichaam eigenlijk moe is. Sommige mensen ervaren meer rust, anderen merken weinig effect, en verkeerd gebruik kan juist sufheid geven. Valeriaan is dus geen wondermiddel, maar ook geen onschuldig theetje. Wat doet dit kruid nu werkelijk in je lichaam, en wanneer is het verstandig om verder te kijken dan zelfzorg?

Waarom valeriaan al eeuwen wordt gebruikt

Valeriaan behoort tot die kruiden die niet zijn ontstaan in een marketingafdeling, maar in de praktijk van alledag. Al in de oudheid werd de wortel gebruikt bij wat men toen nervositas noemde: een staat van innerlijke onrust, slecht slapen en een lijf dat niet meer vanzelf tot rust kwam. Niet omdat men de biochemie begreep, maar omdat men effect zag. Boeren, artsen en kloosterlingen grepen ernaar wanneer het hoofd te vol was en de nacht te lang duurde. Die langdurige toepassing maakt valeriaan interessant. Traditie is geen bewijs, nochtans wel een aanwijzing dat het kruid iets raakt in het menselijk zenuwstelsel dat tijd en cultuur overstijgt.

Wat is valeriaan eigenlijk?

Valeriaan is geen abstract supplement, maar een concrete plant met een uitgesproken karakter. Wie haar eenmaal heeft geroken, vergeet dat niet snel. Aards, scherp, bijna muf. Juist die eigenaardige geur verraadt waar het om draait: de wortel.

De plant en de werkzame wortel

Valeriaan, botanisch Valeriana officinalis, is een overblijvende plant die van nature groeit in Europa en delen van Azië. Voor geneeskundig gebruik kijkt men niet naar het blad of de bloem, maar naar de wortelstok. Daarin zitten de stoffen die invloed hebben op het zenuwstelsel, zoals valereenzuren en vluchtige oliën. Dat zijn geen magiepoeders, maar biochemische verbindingen die inwerken op signaalprocessen in de hersenen.

Van kruidenthee tot capsule

Valeriaan is verkrijgbaar in verschillende vormen: als thee, tinctuur, tablet of capsule. Thee is mild en werkt vaak vooral ritueel ontspannend. Capsules en extracten bevatten een geconcentreerdere hoeveelheid werkzame stoffen en hebben daardoor meer kans op effect. Dat verklaart waarom sommige mensen zweren bij valeriaan en anderen niets merken: niet elke vorm is even krachtig, en niet elk lichaam reageert hetzelfde.

Natuurlijk, maar niet vrijblijvend

Omdat valeriaan een kruid is, wordt het vaak gezien als onschuldig. Dat is een misvatting. Natuurlijk betekent niet automatisch zacht of risicoloos. Valeriaan grijpt in op het zenuwstelsel, en dat vraagt om zorgvuldigheid. Juist daarom loont het om te begrijpen wat je inneemt, en waarom dit kruid al zo lang wordt ingezet bij onrust en slaapproblemen.

Je zenuwstelsel in begrijpelijke taal

Om te snappen wat valeriaan doet, moet je eerst weten hoe je zenuwstelsel werkt. Dat klinkt technisch, maar het principe is eenvoudig. Je zenuwstelsel regelt hoe alert of ontspannen je bent, vaak zonder dat je het doorhebt. Het bepaalt of je lichaam klaarstaat om te presteren of juist om te herstellen.

Je kunt het zien als een systeem met twee standen. Aan de ene kant is er het activerende deel, dat je hartslag verhoogt, je spieren aanspant en je scherp houdt bij stress. Dat is nuttig bij gevaar of drukte. Aan de andere kant is er het rustgevende deel, dat zorgt voor ontspanning, vertering en slaap. Problemen ontstaan wanneer die ruststand te weinig aan bod komt. Je ligt dan wel in bed, maar je lijf staat nog steeds “aan”. Valeriaan lijkt juist daar aan te grijpen: niet door je uit te schakelen, maar door je lichaam te helpen terugschakelen naar rust.

GABA: het ruststofje in je hersenen

In je hersenen communiceren zenuwcellen met elkaar via signaalstoffen, ook wel neurotransmitters genoemd. Eén daarvan is GABA, voluit gamma-aminoboterzuur. GABA werkt als een natuurlijke rem. Het dempt overmatige prikkels en helpt je brein tot rust te komen. Wanneer GABA zijn werk goed doet, wordt denken minder jachtig en zakt lichamelijke spanning weg.

Bij stress, slecht slapen of langdurige onrust lijkt dat remsysteem minder krachtig te werken. Je hoofd blijft dan draaien, ook al wil je stoppen. Valeriaan wordt in verband gebracht met GABA omdat sommige stoffen uit de wortel de werking ervan lijken te ondersteunen. Niet door GABA te vervangen, maar door het effect ervan te versterken. Dat is een subtiel verschil. Je wordt niet verdoofd, doch allengs kalmer. Precies daarom voelt valeriaan voor sommigen als een zachte verschuiving richting rust, eerder dan als een harde ingreep.

Waarvoor wordt valeriaan gebruikt?

Valeriaan wordt vooral ingezet bij klachten die zich afspelen op het snijvlak van hoofd en lichaam. Het gaat dan niet om één scherp symptoom, maar om een patroon van aanhoudende onrust. Veel mensen gebruiken het bij slaapproblemen, vooral wanneer inslapen moeilijk lukt doordat het denken maar doorgaat. Ook bij stressgerelateerde spanning, een gejaagd gevoel of lichte angstklachten wordt valeriaan genoemd als ondersteunend middel.

Belangrijk is wat het níet doet. Valeriaan is geen acute kalmering bij paniek en geen slaapmiddel dat je “uitzet”. Het werkt geleidelijk en vraagt tijd. Juist daarom past het bij klachten die zich langzaam hebben opgebouwd. Wie structureel overprikkeld is, kan soms merken dat het lichaam met hulp van valeriaan weer iets makkelijker richting rust beweegt, mits de context klopt. Zonder slaapritme, dagstructuur en herstelmomenten blijft het effect beperkt.

Werkt valeriaan echt? Wat zegt onderzoek?

Het eerlijke antwoord is genuanceerd. Wetenschappelijk onderzoek naar valeriaan laat geen spectaculair effect zien, maar ook geen lege huls. In meerdere studies rapporteren deelnemers een betere slaapkwaliteit of minder onrust, terwijl andere onderzoeken nauwelijks verschil vinden met een placebo. Dat lijkt tegenstrijdig, maar is het niet per se.

Kruidenonderzoek is complex. De samenstelling van extracten verschilt, doseringen lopen uiteen en klachten als slapeloosheid zijn subjectief. Wat voor de één merkbaar is, blijft voor de ander onder de radar. Daarbij speelt het placebo-effect een rol: verwachting kan het ervaren effect versterken. Dat maakt het niet nep, maar wel menselijk. De quintessens is dit: valeriaan werkt niet krachtig of voorspelbaar zoals medicatie, maar kan bij een deel van de gebruikers een bescheiden, reëel verschil maken. Juist die bescheidenheid verklaart waarom het al eeuwen meegaat, zonder grootse claims.

Wanneer valeriaan niet verstandig is

Valeriaan lijkt onschuldig, maar dat is slechts ten dele waar. Omdat het invloed heeft op het zenuwstelsel, is voorzichtigheid geboden in bepaalde situaties. Gebruik valeriaan liever niet in combinatie met slaapmedicatie, kalmeringsmiddelen of alcohol. Die middelen werken eveneens dempend en kunnen elkaar versterken, met sufheid of verminderde alertheid tot gevolg.

Ook bij antidepressiva is terughoudendheid verstandig, omdat de wisselwerking tussen kruiden en psychofarmaca niet altijd goed te voorspellen is. Tijdens zwangerschap en borstvoeding wordt valeriaan doorgaans ontraden, simpelweg omdat er te weinig betrouwbaar onderzoek is gedaan. Dat is geen paniekadvies, maar een kwestie van prudence. Wanneer klachten ernstig zijn, verergeren of lang aanhouden, is zelfzorg niet genoeg. Dan hoort er een arts mee te kijken, hoe natuurlijk het middel ook lijkt.

Bijwerkingen en misverstanden rond valeriaan

Valeriaan heeft een vriendelijk imago, maar ook hier geldt: elk middel dat iets dóet, kan ook iets ongewensts veroorzaken. Wie ermee werkt, doet er goed aan de grenzen te kennen.

Mogelijke bijwerkingen

De meeste mensen verdragen valeriaan prima, maar bijwerkingen komen voor. De meest gemelde is sufheid overdag, vooral wanneer de dosering te hoog is of het middel te laat wordt ingenomen. Daarnaast rapporteren sommige gebruikers hoofdpijn, een loom gevoel of lichte maagklachten. Opvallend zijn ook levendige dromen. Dat klinkt onschuldig, maar kan bij gevoelige slapers juist onrust geven.

Geen verslaving, wel gewenning

Valeriaan veroorzaakt geen verslaving zoals sommige slaapmiddelen dat doen. Toch kan er gewenning optreden. Dat betekent dat het effect na verloop van tijd afvlakt. Steeds verhogen is dan geen oplossing. Beter is het middel tijdelijk te gebruiken en tussendoor te evalueren of het nog iets toevoegt.

Het grote misverstand: “het moet je knock-out maken”

Een hardnekkige misvatting is dat valeriaan je direct moet laten slapen. Dat doet het meestal niet. Wie dat verwacht, raakt teleurgesteld en concludeert al snel dat het niet werkt. Valeriaan verschuift eerder je fysiologische staat: minder spanning, iets meer rust. Het is ondersteuning, geen schakelaar.

Natuurlijk is niet automatisch veilig

Omdat valeriaan plantaardig is, wordt het soms achteloos gecombineerd met andere middelen. Dat is onwijs. Kruiden bevatten actieve stoffen die ingrijpen op biologische processen. Juist daarom vraagt valeriaan om dezelfde aandacht als elk ander middel. Lees bijsluiters, wees matig en luister naar signalen van je lichaam. Dat is geen voorzichtigheid om de voorzichtigheid, maar simpelweg verstandig omgaan met wat invloed heeft op je brein.

📌 Voorbeeld uit het dagelijks leven

Je ligt in bed en het huis is stil. Toch blijft je hoofd bezig. Gesprekken van overdag komen terug, zinnen herhalen zich, taken schuiven als losse kaarten over elkaar heen. Je lichaam is moe, maar ontspant niet. Dat is een klassiek voorbeeld van verhoogde prikkelbaarheid van het zenuwstelsel. Valeriaan grijpt hier niet in als een slaapknop, maar als een verschuiving. De spanning zakt iets, je ademhaling wordt rustiger, het denken verliest vaart. Niet altijd spectaculair, maar soms net genoeg om de overgang naar slaap mogelijk te maken. Juist die subtiliteit verklaart waarom het bij de één helpt en bij de ander nauwelijks wordt opgemerkt.

Valeriaan als hulpmiddel, niet als oplossing

Valeriaan heeft zijn waarde vooral als ondersteuning bij aanhoudende onrust en lichte slaapproblemen. Het kan helpen om het lichaam weer iets ontvankelijker te maken voor rust, maar het neemt de oorzaak niet weg. Slecht slapen ontstaat zelden door één factor. Ritme, stress, schermgebruik, piekeren en lichamelijke spanning spelen allengs mee. Wie alleen een capsule slikt en verder niets verandert, vraagt te veel van het kruid. Valeriaan werkt het best binnen een bredere aanpak, waarin slaapgewoonten, herstelmomenten en mentale belasting serieus worden genomen. Zie het daarom niet als eindstation, maar als een tijdelijk hulpmiddel op weg naar beter evenwicht.

Lees verder

Wie zich verdiept in valeriaan, merkt al snel dat onrust en slaapproblemen zelden op zichzelf staan. Soms spelen gewoonten mee, zoals bij stoppen met vapen, waar nicotine het zenuwstelsel langdurig opgejaagd houdt. Bij anderen uit spanning zich lichamelijk, bijvoorbeeld als duizeligheid bij opstaan door orthostatische hypotensie of als tintelingen en kriebelende sensaties zoals bij paresthesie en formicatie. Ook kruiden komen elkaar hier tegen: sint-janskruid bij stemmingsklachten, citroenmelisse bij stress en buikklachten, of mildere slaapondersteuners zoals goudpapaver en glidkruid. Wie snel uitgeput raakt na inspanning, herkent mogelijk iets van post-exertionele malaise (PEM). Samen laten deze onderwerpen zien hoe nauw slaap, prikkelverwerking, herstel en leefstijl met elkaar verweven zijn.

Let op: gezondheidsclaims in dit artikel zijn gebaseerd op wetenschappelijke inzichten en traditionele toepassingen, maar vervangen nooit persoonlijk medisch advies – raadpleeg bij twijfel altijd een arts of diëtist.

Geraadpleegde bronnen

• Bent, S., Padula, A., Moore, D., Patterson, M., & Mehling, W. (2006). Valerian for sleep: A systematic review and meta-analysis. American Journal of Medicine, 119(12), 1005–1012. https://doi.org/10.1016/j.amjmed.2006.02.026
• Fernández-San-Martín, M. I., Masa-Font, R., Palacios-Soler, L., Sancho-Gómez, P., Calbó-Caldentey, C., & Flores-Mateo, G. (2010). Effectiveness of Valerian on insomnia: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Sleep Medicine, 11(6), 505–511. https://doi.org/10.1016/j.sleep.2009.12.009
• National Center for Complementary and Integrative Health. (2023). Valerian. U.S. Department of Health and Human Services. https://www.nccih.nih.gov/health/valerian
• European Medicines Agency. (2016). Assessment report on Valeriana officinalis L., radix. EMA/HMPC/143629/2010. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/assessment-report-valeriana-officinalis-l-radix_en.pdf
• Shinjyo, N., Waddell, G., & Green, J. (2020). Valerian root in treating sleep problems and associated disorders: A systematic review and meta-analysis. Journal of Evidence-Based Integrative Medicine, 25, 1–14. https://doi.org/10.1177/2515690X20967323

Reacties en ervaringen

Hieronder kun je reageren op dit artikel. Je kunt bijvoorbeeld je ervaringen delen met valeriaan, of aangeven of en hoe het jou heeft geholpen bij onrust of slaapproblemen. Praktische tips of kanttekeningen zijn eveneens welkom. Reacties worden niet direct gepubliceerd. Ze worden eerst door de redactie gelezen en daarna handmatig geplaatst. Op die manier houden we spam en ongewenste of ongepaste bijdragen buiten de deur. Het kan daardoor enkele uren duren voordat een reactie zichtbaar is.