De orde van de liefde: tussen ordo amoris en amor sui

Wat is amor sui – de liefde tot zichzelf

Twee gezichten van eigenliefde

Eigenliefde is een merkwaardig fenomeen. Zij is tegelijk noodzakelijk en gevaarlijk. Zonder enig zelfrespect verkommert de mens; zonder begrenzing wordt hij zelfzuchtig. Augustinus onderscheidde daarom twee vormen van amor sui: een liefde die zichzelf recht bemint (caritas sui), en een liefde die zichzelf tot afgod maakt (amor sui usque ad contemptum Dei – liefde tot zichzelf tot verachting van God). De eerste is gezond en scheppingsmatig: de mens mag zichzelf zien zoals God hem bedoelde, als waardevol en bemind. De tweede is hoogmoedig en destructief: de mens wil zelf maat en oorsprong zijn van het goede.

Van zelfzorg naar zelfverheerlijking

In onze tijd wordt “van jezelf houden” vaak gezien als de sleutel tot geluk. En inderdaad: wie zichzelf haat, kan moeilijk liefde ontvangen of geven. Maar die boodschap is allengs verschoven van aanvaarding naar verheerlijking. Zelfliefde is veranderd in zelfprojectie: de mens bouwt een zorgvuldig geënsceneerd imago en noemt dat “authentiek zijn”. Toch is dat geen echte liefde, want wie zichzelf voortdurend moet bevestigen, leeft uit angst. De amor sui zonder hogere maatstaf wordt een eindeloos spiegelpaleis waarin de mens zichzelf zoekt en niet vindt.

De bijbelse correctie

De Schrift veroordeelt eigenliefde niet, maar zet haar in verhouding: “Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf” (Leviticus 19:18). Dat is geen oproep tot zelfvergetelheid, maar tot evenwicht. De mens mag zichzelf beminnen, doch niet als hoogste goed. Wie zichzelf haat, kan de ander moeilijk liefhebben; maar wie zichzelf tot maat van alle dingen maakt, bemint in wezen slechts zijn spiegelbeeld. De liefde tot onszelf is bedoeld als maatstaf voor de liefde tot de ander en niet als haar vervanging.

Daarom zegt Christus: “Wie achter Mij wil komen, verloochene zichzelf” (Matteüs 16:24). Die woorden klinken scherp, maar zij bevrijden eerder dan dat zij breken. Zelfverloochening is geen zelfhaat, maar genezing van de egocentrische gebondenheid waarin de mens zichzelf verliest. Zij ordent de liefde: het eigen ik treedt terug om zijn plaats te hervinden in Gods licht. Wie zijn leven verliest in Zijn hand, ontvangt het terug en dan niet verkleind, maar vervuld; niet ontkend, maar voltooid.

Voorbeeld: de influencer en het zelfbeeld

Een jonge influencer krijgt lof en likes, maar voelt zich leeg zodra de aandacht wegebt. Haar amor sui is afhankelijk van publiek applaus. Wanneer zij leert haar waarde te vinden in iets dat niet door mensenhanden bepaald wordt — bijvoorbeeld in geloof, vriendschap, of dienst aan anderen — ontstaat rust. Zij houdt nog steeds van zichzelf, maar niet als middelpunt; ze ziet zichzelf in een groter verband. Dat is de genezing van de wanordelijke eigenliefde: van spiegel naar venster.

Hoe raakt dit de liefde tot de ander?

Liefde als ordenend principe in relaties

Wie leert liefhebben in de juiste orde, ontdekt dat elke relatie een spiegel is van zijn innerlijke rangorde. De manier waarop iemand zijn naaste behandelt, verraadt wat hij werkelijk liefheeft. Wanneer eigenbelang vooropstaat, wordt de ander middel tot zelfbevestiging; wanneer God de eerste is, krijgt ook de ander zijn waardigheid terug. Augustinus stelde: men bemint de naaste in Deo — in God — omdat alleen daarin de liefde zuiver blijft, ontdaan van drang tot bezit of macht.

Van gevoel naar verantwoordelijkheid

De moderne cultuur begrijpt liefde vaak als emotie of aantrekkingskracht. Maar in de christelijke traditie is liefde in de eerste plaats een daad van wil: een beslissing om het goede van de ander te zoeken, ook als het gevoel schommelt. Die overgang van sentiment naar verantwoordelijkheid vormt het hart van ordo amoris. Liefde wordt dan niet grillig, maar trouw; niet consumptief, maar opbouwend. Ze vraagt discipline van het hart — niet in koude beheersing, maar in gerichte toewijding.

Liefde en rechtvaardigheid

Augustinus zag ook de samenleving als een oefenplaats van liefde. Rechtvaardigheid, zei hij, is niets anders dan de juiste orde van liefde in het publieke leven. Een staat zonder ordo amoris is geen gemeenschap, maar een roversbende (De Civitate Dei, XIX,21). Waar liefde recht doet aan de ander, ontstaat recht; waar liefde zichzelf zoekt, ontstaat onrecht. Daarom is naastenliefde niet slechts privédeugd, maar fundament van ethiek en recht.

Voorbeeld: vriendschap als oefenschool

Twee vrienden raken gebrouilleerd omdat de één zich verraden voelt door de ander. In zijn boosheid wil hij afstand, maar beseft dat hij zijn trots verkiest boven de relatie. Wanneer hij zijn wrok in het licht van liefde beoordeelt, ontdekt hij dat vergeving niet zwak is, maar sterk: ze herstelt de orde van liefde boven gekrenkt ego. Zo blijkt ordo amoris niet abstract, maar praktisch: zij leert het hart wegen wat belangrijker is — gelijk of gemeenschap.

De horizon van de liefde

In de naaste ontmoeten we niet alleen een medemens, maar een echo van de Schepper. Wie de ander liefheeft in de juiste orde, bemint het beeld van God in hem. Daarom kan liefde nooit ophouden bij sympathie of voorkeur; zij strekt zich uit tot de vijand, tot wie ons ergert of niets teruggeeft. Daar, waar liefde niets meer wint, openbaart zij haar goddelijke aard. Want de orde van de liefde eindigt niet in ons hart, maar in Gods hart, waar elke ware liefde haar oorsprong en haar voltooiing vindt.