Hoe kan een alwetende God teleurgesteld zijn?

Last Updated on 29 januari 2026 by M.G. Sulman

Op Forum Freethinker wordt de gedachte geopperd dat een alwetende God niet teleurgesteld kan zijn over Zijn schepping, omdat alwetendheid elke verrassing uitsluit en teleurstelling slechts zou ontstaan wanneer verwachtingen worden bijgesteld.1Zie https://www.freethinker.nl/forum/viewtopic.php?f=31&t=8382. Vanuit die aanname rijst de vraag hoe dit zich verhoudt tot het Bijbelse spreken over Gods berouw en verdriet over de zonde van de mens, met name in Genesis 6:6, waar staat dat de HEERE berouw kreeg dat Hij de mens had gemaakt en het Hem bedroefde in Zijn hart.

De afbeelding toont een persoon die bidt, met gevouwen handen boven een open boek, de Bijbel.
Een vrouw leest in de Bijbel, waar Gods kennis en Zijn betrokkenheid bij de mens niet als tegenspraak worden gepresenteerd, maar als morele ernst en relationele trouw. / Bron: Pixabay

De stelling van Freethinker onder het vergrootglas

De redenering in het kort

Op Forum Freethinker wordt de stelling betrokken dat een alwetende God onmogelijk teleurgesteld kan zijn over Zijn schepping. De gedachtegang is overzichtelijk. Alwetendheid impliceert volledige voorkennis; volledige voorkennis sluit verrassing uit; en zonder verrassing is teleurstelling conceptueel onmogelijk. Wanneer de Bijbel dan toch spreekt over Gods berouw of verdriet, zo luidt de impliciete conclusie, kan dat hooguit betekenen dat het Bijbelse Godsbeeld innerlijk tegenstrijdig is of dat God wordt voorgesteld met al te menselijke trekjes.2Vrij weergegeven naar de formulering en context van de vraag zoals gesteld op Forum Freethinker: https://www.freethinker.nl/forum/viewtopic.php?f=31&t=8382. De vraag oogt rationeel, zelfs nuchter, maar zij rust op een psychologisch mensbeeld dat ongemerkt tot norm wordt verheven.

De verborgen aanname

Wat in deze redenering niet wordt uitgesproken, maar wel allesbepalend is, is de aanname dat emoties noodzakelijk voortkomen uit een gebrek aan kennis. Teleurstelling wordt daarbij gedefinieerd als correctie achteraf: je hoopte iets, het liep anders, je past je oordeel aan. Dat is herkenbaar menselijk, doch het is geen Bijbelse definitie. De Schrift verbindt verdriet en berouw niet primair aan onwetendheid, maar aan morele beoordeling binnen een relatie. Zodra die aanname wordt blootgelegd, verschuift de vraag van een logisch probleem naar een hermeneutische kwestie: wie bepaalt wat ‘teleurstelling’ betekent, de moderne psychologie of de openbaring zelf?

Wie stelt hier de maatstaf?

Daarmee raakt de discussie aan een dieper punt. De Freethinker-stelling gaat er stilzwijgend van uit dat menselijke ervaring het referentiekader is waarbinnen ook God moet worden begrepen. God wordt gemeten aan de maat van de mens. De Bijbel draait die orde echter om. Niet de mens verklaart God, maar God verklaart de mens. Dat uitgangspunt is geen bijkomstigheid, maar het epistemische fundament van het hele debat. Wie dit negeert, zal onvermijdelijk concluderen dat Gods spreken incoherent is, terwijl het probleem in feite ligt bij het gekozen kader.

Teleurstelling als Bijbels begrip

Berouw en verdriet in de Schrift

Wanneer de Bijbel spreekt over Gods berouw of verdriet, gebruikt zij woorden die je direct herkent uit het menselijk leven, maar zij vult die woorden inhoudelijk anders in. Een kerntekst is Genesis 6:6: “Toen kreeg de HEERE er berouw over dat Hij de mens op de aarde gemaakt had, en het bedroefde Hem in Zijn hart” (HSV). Op het eerste gezicht lijkt dit te bevestigen wat Freethinker suggereert: God zou zich hebben vergist. Nochtans staat deze tekst niet los. Dezelfde Schrift leert namelijk even expliciet dat God geen mens is die van inzicht verandert of achteraf corrigeert (Numeri 23:19). De Bijbel spreekt hier niet tegen zichzelf, maar dwingt jou preciezer te lezen.

Antropopathische taal uitgelegd

De sleutel ligt in wat theologen antropopathisch taalgebruik noemen.3In de theologie wordt dit type taalgebruik aangeduid met de Engelse term anthropopathism (in het Nederlands: anthropopathisme). Daarmee wordt bedoeld dat de Schrift over God spreekt in menselijke gevoelswoorden, zoals berouw, verdriet of toorn, niet om Gods kennis of wezen te vermenselijken, maar om Zijn morele houding en oordeel begrijpelijk te maken voor de mens. Het gaat dus om beschrijvende taal, niet om een uitspraak over Gods veranderlijkheid of onwetendheid. Dat wil zeggen: menselijke gevoelens worden toegeschreven aan God om Zijn houding en oordeel begrijpelijk te maken. Het gaat niet om Gods innerlijk dat fluctueert, maar om Zijn morele afkeer van de zonde die zich in de geschiedenis manifesteert. Vergelijk het met een rechter die vooraf weet dat iemand opnieuw zal ontsporen, en toch oprecht verontwaardigd is wanneer het gebeurt. De verontwaardiging is reëel, maar zij vloeit niet voort uit onwetendheid. Zo functioneert ook het Bijbelse spreken over Gods verdriet.

Relationeel, niet cognitief

Teleurstelling in Bijbelse zin is derhalve relationeel van aard, niet cognitief. Het raakt aan verbond, trouw en verantwoordelijkheid. God wist dat de mens zou zondigen, en toch is die zonde geen neutraal gegeven. Zij is kwaad, en daarom bedroeft zij God werkelijk. Dat is geen groteske of gratuite beeldspraak, maar openbaring van Gods heiligheid. Wie teleurstelling reduceert tot een kennisprobleem, mist deze morele diepte ten enenmale. De Schrift weigert die reductie, ofschoon zij beseft dat Gods handelen voor het menselijk verstand altijd ten dele verborgen blijft.

Alwetendheid en geschiedenis

Weten vooraf is geen onbewogenheid

Een veelgemaakte denkfout in de Freethinker-redenering is dat alwetendheid gelijkgesteld wordt aan emotionele afstand. Wie alles weet, zo meent men, kan slechts toekijken. De Bijbel verzet zich tegen dat beeld. Gods alwetendheid betekent dat niets Hem ontgaat; zij betekent niet dat gebeurtenissen Hem onverschillig laten. Integendeel, juist omdat God alles weet, heeft Zijn oordeel gewicht. Wanneer de Schrift zegt dat God verdriet heeft over de zonde, dan is dat geen late correctie, maar een heilig antwoord op wat zich in de tijd voltrekt.

Gods raad en Gods handelen onderscheiden

De Bijbel maakt impliciet een onderscheid tussen Gods eeuwige raad en Zijn handelen binnen de geschiedenis. In Zijn raad ligt alles vast; in de tijd openbaart God Zich stap voor stap. Dat onderscheid voorkomt verwarring. Wat God van eeuwigheid weet en wil, is niet identiek aan hoe Hij Zich in de geschiedenis tot mensen verhoudt. Denk aan Gods omgang met Israël. Hij weet hun afdwalingen vooruit, en toch spreekt Hij hen aan, waarschuwt Hij, en klaagt Hij hun ontrouw aan. Dat is geen inconsistentie, maar verbondstrouw.

Schrift met Schrift vergelijken

Een tekst als Jesaja 46:10 verwoordt Gods alwetendheid kernachtig: “Mijn raad houdt stand, en Ik zal al Mijn welbehagen doen” (HSV). Die zekerheid staat naast teksten waarin God rouw en boosheid uitspreekt over menselijke ongehoorzaamheid. De Schrift vraagt niet om deze lijnen glad te strijken, maar om ze samen te lezen. Wie dat weigert, reduceert God tot een abstract beginsel. De Bijbel daarentegen tekent een levende God, wiens kennis volmaakt is en wiens betrokkenheid reëel. Dat spanningsveld is geen logisch defect, maar een paradox in Bijbelse zin: twee waarheden die elkaar niet opheffen, maar samen het Godsbeeld dragen.

Artistieke afbeelding die Gods verdriet over de zonde verbeeldt, met stormwolken en een onrustige wereld als symbool voor moreel verval.
Artistieke impressie van Gods verdriet over de zonde van de mensheid, zoals beschreven in Genesis 6, niet als verrassing maar als morele ernst. / Bron: Martin Sulman

Het echte probleem achter de vraag

Een ander criterium voor rationaliteit

Wat hier uiteindelijk schuurt, is niet een innerlijke tegenspraak in de Bijbel, maar een verschil in maatstaf. De Freethinker-vraag beoordeelt God met een modern criterium voor rationaliteit, waarin teleurstelling wordt opgevat als reactie op nieuwe informatie of bijgestelde verwachtingen. Wie alles vooraf weet, kan binnen dat kader niet werkelijk teleurgesteld zijn. Die definitie wordt vervolgens zonder voorbehoud toegepast op God. De Bijbel kiest echter een ander vertrekpunt. Zij definieert Gods handelen niet vanuit menselijke ervaringscategorieën, maar vanuit openbaring. Dat is geen vlucht in het onzegbare, maar een principiële epistemologische keuze: waarheid wordt niet afgeleid uit menselijke ervaring, maar ontvangen uit Gods spreken.

Wie verklaart wie?

Wie God probeert te begrijpen vanuit menselijke psychologie, maakt Hem onvermijdelijk tot een vergrote mens. Alwetendheid moet dan werken als menselijke kennis, en teleurstelling als menselijke teleurstelling. De Schrift verzet zich tegen die projectie. Zij presenteert God niet als object van analyse, maar als het subject dat spreekt en oordeelt. De mens is daarin niet de maatstaf, maar degene die wordt aangesproken. Dat verschil is beslissend. Wie het negeert, zal Gods spreken incoherent noemen, niet omdat het dat is, maar omdat het langs een vreemd meetlint wordt gelegd.

Morele ernst in plaats van cognitief falen

De conclusie dat Gods teleurstelling strijdig zou zijn met Zijn alwetendheid berust uiteindelijk op een categorieverwarring. Men verwart kennis met betrokkenheid en verwachting met oordeel. In Bijbelse zin is Gods verdriet geen teken van misrekening, maar van morele ernst. Zonde is niet slechts een voorzien gevolg van menselijke vrijheid, maar een reële overtreding die Gods heiligheid raakt. Dat God deze zonde van eeuwigheid kende, maakt haar niet minder grievend. Integendeel. Juist omdat Gods kennis volmaakt is, is Zijn oordeel volstrekt rechtvaardig. Desalniettemin blijft Hij Zich in de geschiedenis verhouden tot mensen als levende God, niet als onbewogen beginsel.

Illustratie van een mens die met een meetlint een open Bijbel meet, als symbool voor het hanteren van de mens als eigen maatstaf voor waarheid.
Symbolische afbeelding van de mens die God en openbaring langs zijn eigen meetlint legt; een kernprobleem in moderne kritiek op het Bijbelse Godsbeeld. / Bron: Martin Sulman

Geen logisch probleem, maar een gezagsvraag

Wat hier werkelijk op het spel staat

Wanneer alle lijnen samenkomen, blijkt dat de Freethinker-vraag minder gaat over Gods emoties dan over gezag. Wie bepaalt wat woorden als alwetendheid, berouw en teleurstelling mogen betekenen? De vraagsteller veronderstelt dat menselijke rationaliteit het laatste criterium is waaraan ook God moet voldoen. De Bijbel keert die orde om. Zij stelt niet de vraag of God past binnen jouw logische schema’s, maar confronteert jou met de vraag of jij bereid bent je denken te laten corrigeren door Gods zelfopenbaring. Dat verschil is cruciaal en beslissend.

De Bijbel als eigen verklaringskader

De Schrift verklaart zichzelf. Zij leert dat God alles weet, en tegelijk dat Hij werkelijk bedroefd is over zonde. Niet omdat Zijn kennis tekortschiet, maar omdat Zijn heiligheid niet onverschillig is. Teksten als Genesis 6:6 en Numeri 23:19 staan niet in spanning omdat zij elkaar ontkennen, maar omdat zij vanuit verschillende invalshoeken spreken: de ene vanuit Gods omgang met de wereld, de andere vanuit Zijn onveranderlijk wezen. Wie die tweeslag niet aanvaardt, zal blijven zoeken naar een gladgestreken God die uiteindelijk niet meer spreekt, maar slechts verklaard wordt.

Een laatste overweging

De Bijbel nodigt je niet uit om God logisch sluitend te maken, maar om Hem ernstig te nemen. Een God die niet bedroefd kan zijn over kwaad, zou moreel armer zijn dan de mens. De Schrift presenteert een andere God: volmaakt in kennis, heilig in oordeel en oprecht betrokken bij Zijn schepping. Dat is geen innerlijke tegenspraak, maar het hart van het Bijbelse Godsbeeld. Wie dit afwijst, verwerpt het kader waarin waarheid, moraal en geschiedenis samenkomen.

📌 Denkhaakje
Gods verdriet is geen zwakte in Zijn kennis, maar een openbaring van Zijn heiligheid.

Lees verder

Dit artikel maakt deel uit van de special Het christelijk geloof onder het vergrootglas: 200 vragen van Freethinker, waarin kritische vragen worden geanalyseerd vanuit Schrift en theologisch kader, met oog voor onderliggende aannames en maatstaven.

Wie dit artikel leest, merkt al snel dat de vraag naar Gods teleurstelling niet op zichzelf staat, maar raakt aan bredere thema’s rond alwetendheid, menselijke vrijheid en de manier waarop de Schrift spreekt over God en geschiedenis. In Gods alwetendheid en de vrijheid van de mens wordt die spanning verder uitgediept: is dit een logisch probleem of een mysterie dat voortkomt uit Gods openbaring zelf? Ook het overzicht Molinisme versus Calvinisme sluit hier nauw op aan, omdat het laat zien hoe verschillende denkkaders omgaan met voorkennis, keuzevrijheid en voorzienigheid, en waar die kaders onvermijdelijk beginnen te wringen. Wie vervolgens doorleest naar Waarom zondigde Adam? ziet dat dezelfde vragen allengs terugkeren bij de oorsprong van de zonde: wist God dit vooraf, en zo ja, wat zegt dat over verantwoordelijkheid en schuld?

Tegelijk staat deze discussie niet los van wereldbeeld en gezag. In Wat de boeddhist leent van het christendom en Bahnsen’s Transcendentale Argument wordt zichtbaar hoe diep de vraag reikt wie uiteindelijk waarheid en moraal mag definiëren. Zelfs een ogenschijnlijk natuurwetenschappelijke vraag als Wat is het nut van miljarden melkwegstelsels? blijkt bij nadere beschouwing verwant: ook daar gaat het om de maatstaf waarmee je betekenis en rationaliteit beoordeelt. En wie de lijn doortrekt naar Geloof en wetenschap: geen conflict maar harmonie en Plantensignalen en sluipwespen, ziet hoe dezelfde epistemische keuze terugkomt in het spreken over schepping, orde en doel. Al deze artikelen vormen samen één gesprek, waarin niet één losse vraag centraal staat, maar de vraag wie het laatste woord heeft over kennis, moraal en werkelijkheid.

Geraadpleegde bronnen

Bijbel

Boeken en monografieën

  • Bahnsen, G. L. (1998). Van Til’s apologetic: Readings and analysis. Presbyterian and Reformed Publishing.
  • Berkhof, L. (1938). Systematische theologie. Kok.
  • Frame, J. M. (2002). The doctrine of God. P&R Publishing.
  • Frame, J. M. (2015). Systematic theology: An introduction to Christian belief. P&R Publishing.
  • Helm, P. (1988). Eternal God: A study of God without time. Oxford University Press.
  • Piper, J. (2013). Does God desire all to be saved? Crossway.
  • Van Til, C. (1974). The defense of the faith (2e ed.). Presbyterian and Reformed Publishing.
  • Vos, G. (1948). Biblical theology: Old and New Testaments. Eerdmans.

Artikelen en online bronnen

Reacties en ervaringen

Hieronder kun je reageren op dit artikel. Je kunt jouw vragen stellen, theologische reflecties delen of beschrijven hoe jij zelf omgaat met deze thematiek; de spanning tussen Gods soevereiniteit, menselijke verantwoordelijkheid en het raadsel van het kwaad. Bijdragen die het gesprek verdiepen, zorgvuldig formuleren en respectvol blijven, stellen wij zeer op prijs.

Reacties verschijnen niet automatisch. Zij worden eerst door de redactie gelezen om spam en ongepaste inhoud te weren. Het kan derhalve enkele uren duren voordat jouw reactie zichtbaar wordt.