Orthostatische proteïnurie: eiwitten in de urine door rechtopstaan

Last Updated on 8 februari 2025 by M.G. Sulman

Toen Tim (17) na een sportmedische keuring te horen kreeg dat er eiwit in zijn urine zat, had hij geen flauw idee wat dat betekende. “Nierproblemen? Ik ben topfit!” Zijn moeder was al halverwege een Google-paniek, want tja, alles met ‘nieren’ klinkt meteen serieus. Maar de huisarts stelde hen gerust: orthostatische proteïnurie, een fenomeen dat vooral bij tieners voorkomt en meestal vanzelf weer verdwijnt. Wat is het precies? Simpel gezegd: je nieren verliezen een beetje eiwit als je rechtop staat, maar zodra je ligt, is het verdwenen. Geen schade, geen ziekte, gewoon een tijdelijke eigenaardigheid. Het gekke is dat het bijna altijd voorkomt bij jongeren tussen de 7 en 30 jaar, vaak bij slanke en lange tieners, en het treft meer jongens dan meisjes. Waarom? Niemand weet het exact, maar het lijkt te maken te hebben met de bloeddoorstroming in de nieren bij een veranderde houding. De ‘test’ is kinderlijk eenvoudig: een plasje na een lange dag rennen en springen bevat eiwit, een plasje na een nacht platliggen is kraakhelder. Is dat het geval? Dan kun je opgelucht ademhalen. Het enige wat je hoeft te doen, is… nou ja, eigenlijk niets. Geen medicijnen, geen dieet, geen beperkingen. Gewoon doorgaan met wat je altijd doet, en hoogstwaarschijnlijk is het binnen een paar jaar weer verdwenen.

Orthostatische proteïnurie: wat als je nieren liever liggen?

“Daan, je plast eiwitten!”

Daan, een fitte 16-jarige met een passie voor voetbal, kreeg een nogal verrassende uitslag bij een routinecontrole: eiwit in zijn urine. Zijn moeder sloeg meteen aan het googelen en zag enge termen als “nierfalen” en “chronische nierschade” voorbijkomen. De huisarts stelde hem gerust: “Ga eens liggen en plas daarna opnieuw.” Wat bleek? De eiwitten waren verdwenen. Orthostatische proteïnurie – een mond vol, maar eigenlijk niks om wakker van te liggen.

Wat gebeurt er precies?

Orthostatische proteïnurie betekent dat er alleen eiwit in de urine zit als iemand rechtop staat of veel beweegt. Liggend? Dan is de urine brandschoon. Het komt vooral voor bij tieners en jongvolwassenen en is volledig onschuldig. De precieze oorzaak is niet helemaal duidelijk, maar het lijkt te maken te hebben met een tijdelijke verandering in de nierdoorbloeding als je rechtop staat. De nieren gaan dan wat meer eiwit lekken, maar zodra je ligt, stopt dit weer.

Hoe weet je of het écht onschuldig is?

De simpelste test is de “sta-lig test”: urine verzamelen na een dag vol activiteit en opnieuw na een nacht platliggen. Alleen eiwit in de eerste sample? Dan zit je goed. Heb je ook eiwit in de ochtendurine, dan kan er iets anders spelen en is verder onderzoek nodig. Gelukkig blijkt bij het gros van de jongeren met orthostatische proteïnurie dat het vanzelf weer verdwijnt naarmate ze ouder worden.

Moet je er iets mee?

Nope! Geen pillen, geen dieet, geen zorgen. Orthostatische proteïnurie is geen ziekte, maar meer een tijdelijke eigenaardigheid van de nieren die bij sommige tieners voorkomt. En Daan? Die kan gewoon blijven voetballen zonder zich druk te maken. Zijn nieren functioneren prima, ze hebben alleen een lichte voorkeur voor een horizontale werkhouding.

Epidemiologie van orthostatische proteïnurie: wie krijgt het en waarom?

Jong, slank en vaker een jongen dan een meisje

Stel, je zet een groep tieners op een rij en doet bij allemaal een urinetest. Dan zou je zien dat zo’n 2 tot 5% van hen eiwit in de urine heeft bij het staan, maar niet bij het liggen. Orthostatische proteïnurie is een typisch fenomeen bij jongeren tussen de 7 en 30 jaar, met een piek in de tienerjaren. Wat opvalt: jongens hebben het vaker dan meisjes. Waarom precies? Dat is nog niet helemaal opgehelderd, maar mogelijk spelen hormonale factoren en verschillen in nierdoorbloeding een rol.

Bij volwassenen is het een ander verhaal. Hier komt orthostatische proteïnurie veel minder vaak voor – waarschijnlijk omdat de nieren zich met de jaren beter ‘aanpassen’ aan de zwaartekracht. Bij mensen boven de 40 zie je het vrijwel niet meer terug in studies. Als het er nog is, dan wordt vaak even gekeken of er geen andere oorzaak speelt, zoals een onderliggende nierziekte.

Kinderen vs. volwassenen: een groeikwestie?

Kinderen en tieners, vooral slanke en lange jongeren, hebben een grotere kans op orthostatische proteïnurie. Er wordt gedacht dat dit iets te maken heeft met de veranderingen in de bloedcirculatie tijdens de groei. Het lichaam moet zich aanpassen aan een snel veranderende lengte en gewicht, en dat kan tijdelijk effect hebben op de nierdoorbloeding. In die zin lijkt het een ‘bijwerking’ van opgroeien.

Bij volwassenen, vooral die in een stabiele lichamelijke fase zitten, verdwijnt dit fenomeen nagenoeg. Dit maakt orthostatische proteïnurie een bijna exclusief jeugdverschijnsel. Als een volwassene er toch last van heeft, is het vaak een geval van ‘je hebt het altijd gehad en het is gewoon nooit weggegaan’ – maar zelfs dan is het volstrekt onschuldig.

Klimaat en geografische verschillen: is er een patroon?

Op het eerste gezicht lijkt orthostatische proteïnurie overal ter wereld in dezelfde mate voor te komen. Maar als je de cijfers goed bekijkt, zijn er subtiele verschillen.

In gematigde klimaten, zoals Nederland en België, ligt het percentage jongeren met orthostatische proteïnurie rond de 2-5%. In warmere gebieden, zoals delen van Afrika, Zuidoost-Azië en de Cariben, zijn er aanwijzingen dat het vaker voorkomt. Dit zou kunnen komen door verschillen in vochtverlies, bloedcirculatie en warmtebelasting op het lichaam.

Vergelijk je Nederland met de Nederlandse Cariben, dan zou je in theorie kunnen verwachten dat jongeren in bijvoorbeeld Curaçao of Aruba vaker orthostatische proteïnurie hebben, simpelweg omdat ze meer zweten en de bloedcirculatie in warme omstandigheden anders werkt. Maar harde cijfers ontbreken nog. In België zijn de gegevens vergelijkbaar met Nederland, zonder duidelijke regionale verschillen.

In landen waar genetische diversiteit groot is, zoals de Verenigde Staten en Brazilië, zijn er soms subtiele etnische verschillen te zien. Studies suggereren dat bepaalde genetische varianten in niereiwitten mogelijk een rol spelen, maar écht doorslaggevend bewijs ontbreekt nog.

Genetische aanleg: zit het in de familie?

Kun je orthostatische proteïnurie ‘erven’? Dat is een lastige vraag. Er is geen specifieke genmutatie bekend die het veroorzaakt, maar sommige families lijken het vaker te hebben. Misschien heeft dat te maken met de manier waarop de nieren genetisch zijn ingesteld op het reguleren van eiwitverlies. In sommige onderzoeken zie je dat broers en zussen van iemand met orthostatische proteïnurie een licht verhoogde kans hebben om hetzelfde fenomeen te vertonen. Maar omdat het sowieso vrij veel voorkomt bij jongeren, is het moeilijk om daar harde conclusies uit te trekken.

Wat wel duidelijk is: orthostatische proteïnurie heeft geen invloed op de niergezondheid op de lange termijn, en er is geen enkel bewijs dat het een voorbode is van nierziekte. Dus als het in de familie zit, betekent dat niet dat je later problemen krijgt.

Wereldwijde verschillen: waar komt het het meeste voor?

In de westerse medische literatuur wordt orthostatische proteïnurie vooral beschreven in studies uit Europa, de VS en Japan. Aziatische onderzoeken tonen een licht verhoogde prevalentie, mogelijk door genetische of milieufactoren.

In ontwikkelingslanden wordt er minder vaak op getest, simpelweg omdat urinetests minder standaard zijn bij jongeren zonder klachten. Dat betekent niet dat het daar niet voorkomt – waarschijnlijk gebeurt het net zo vaak, maar wordt het simpelweg minder vaak opgemerkt.

Conclusie: wie heeft het en maakt het uit?

Orthostatische proteïnurie is een veelvoorkomend, maar onschuldig fenomeen, vooral bij jongeren. Het komt iets vaker voor bij jongens dan bij meisjes en lijkt iets vaker te gebeuren in warme klimaten. Genetische aanleg zou een rol kunnen spelen, maar is geen bepalende factor. Wereldwijd verschillen de cijfers licht, maar het algemene beeld blijft hetzelfde: het is tijdelijk, het is onschuldig en tegen de tijd dat je volwassen bent, is het meestal verdwenen.

Kortom, maak je geen zorgen als je het hebt. Je bent verre van de enige – en voor je het weet, is het verleden tijd.

Symptomen van orthostatische proteïnurie

“Moet ik me zorgen maken?”

Toen Eva (15) bij een routinecontrole op school te horen kreeg dat er eiwit in haar urine zat, schrok ze zich rot. Ze voelde zich kiplekker, sportte drie keer per week en had nergens last van. Geen pijn, geen klachten, niks. Toch stond daar zwart op wit: proteïnurie. Maar wacht even… orthostatische proteïnurie geeft helemaal geen symptomen! Dat is precies waarom het vaak pas bij toeval ontdekt wordt, bijvoorbeeld bij een medische keuring of een simpele urinetest bij de huisarts. Het enige ‘teken’ is de eiwitlekkage zelf, en dan nog alleen als je rechtop staat. Zodra je ligt? Foetsie. Geen gezwollen voeten, geen vermoeidheid, geen buikpijn – helemaal niets wat zou wijzen op nierproblemen. Dus tenzij je urine zelf laat controleren (of je dokter dat doet), zou je nooit weten dat je nieren deze tijdelijke ‘grap’ uithalen. Goed nieuws: als je verder gezond bent, kun je het volledig negeren. Orthostatische proteïnurie doet namelijk niks met je lichaam, beschadigt je nieren niet en heeft geen enkele invloed op je dagelijkse leven. Kortom: als je dacht dat je plotseling patiënt was geworden, geen paniek – je nieren hebben gewoon een eigenaardige voorkeur voor horizontaal werken.

Oorzaak van orthostatische proteïnurie: waarom gebeurt dit eigenlijk?

“Mijn nieren doen raar, maar waarom?”

Toen Sem (19) na zijn sportkeuring hoorde dat er eiwit in zijn urine zat, dacht hij meteen aan het ergste. “Toch niet mijn nieren?” Gelukkig was zijn huisarts minder dramatisch: orthostatische proteïnurie. Maar waarom verliezen nieren dan ineens eiwit als je rechtop staat en stoppen ze ermee zodra je ligt?

De mysterieuze rol van zwaartekracht

De precieze oorzaak blijft een beetje een raadsel, maar zwaartekracht lijkt een belangrijke rol te spelen. Als je urenlang rechtop staat, verandert de bloeddoorstroming naar de nieren. Dit kan de filterwerking tijdelijk beïnvloeden, waardoor kleine hoeveelheden eiwit ‘weglekken’ in de urine. Ga je liggen? Dan ontspant alles weer en is het probleem als sneeuw voor de zon verdwenen.

Jong, slank en vaak lang

Orthostatische proteïnurie komt opvallend vaak voor bij tieners en jongvolwassenen, vooral bij slanke en lange mensen. Waarom juist deze groep? Dat is niet helemaal duidelijk, maar mogelijk heeft het te maken met de groei en de manier waarop de bloedsomloop zich aanpast. Dit verklaart ook waarom het bij de meeste mensen vanzelf weer verdwijnt zodra ze ouder worden.

Niet ziek, wel apart

Het klinkt misschien als een mankement, maar je nieren zijn gewoon in topvorm. Ze reageren alleen een beetje gevoelig op houdingsveranderingen. Dit soort ‘lekken’ betekent dus niet dat je nierfunctie achteruitgaat. Zie het als een tijdelijk fenomeen waar je helemaal niets van merkt – behalve als iemand toevallig een urinetest doet. Dus Sem? Die kon weer opgelucht ademhalen en zich gewoon focussen op zijn volgende voetbalwedstrijd.

Onderzoek en diagnose

“Eiwit in je urine? Even liggen en nog eens plassen!”

Lars (18) had geen idee dat er iets ‘vreemds’ aan de hand was, tot hij bij de huisarts kwam voor een routinecontrole. “Eiwit in je urine,” zei de dokter, terwijl Lars zich afvroeg of hij nu meteen een niertransplantatie moest regelen. “Maar wacht even,” ging de arts verder, “we doen een tweede test, nadat je een nacht hebt geslapen.” En ja hoor, ochtendurine: brandschoon. Dat was het mysterie van orthostatische proteïnurie – simpel te achterhalen met een basale maar effectieve test.

De sta-lig test: ouderwets maar goud

De klassieke manier om orthostatische proteïnurie vast te stellen is simpel. Je plast één keer aan het eind van de dag (na een heleboel beweging) en nog eens de volgende ochtend na een nacht platliggen. Zit er alleen eiwit in de avondsample? Dan weet je genoeg. Geen dure scans, geen bloedprikken – gewoon een dubbele urinetest en klaar.

24-uurs urineonderzoek: voor de zekerheid

Soms is een extra controle nodig. Een 24-uurs urineverzameling kan dan uitkomst bieden. Hierbij wordt je urine de hele dag door verzameld en geanalyseerd op eiwitgehalte. Het patroon laat precies zien wanneer je nieren eiwitten verliezen en wanneer niet. Dit kan helpen om orthostatische proteïnurie te onderscheiden van serieuzere nierproblemen.

Innovatie in nierdiagnostiek

Nieuwe technieken duiken op, zoals geavanceerde urinetesten die met biomerkers kunnen voorspellen of er überhaupt een nierprobleem dreigt. Ook draagbare sensors – die continu kleine veranderingen in de urineanalyse meten – zijn in opkomst. Voor orthostatische proteïnurie niet per se nodig, maar handig voor mensen met andere niergerelateerde klachten.

Geen paniek, geen behandeling

Als uit de tests blijkt dat je orthostatische proteïnurie hebt, hoef je verder niets te doen. Geen medicijnen, geen speciale diëten, geen ingewikkelde vervolgonderzoeken. Gewoon doorgaan met je leven, want je nieren werken prima – ze zijn alleen wat eigenwijs als je rechtop staat. Lars? Die ging opgelucht naar huis en was vooral blij dat hij geen wekenlang met een urinepotje hoefde rond te lopen.

Behandeling van orthostatische proteïnurie: moet je er iets aan doen?

“En nu? Pillen, dieet, of gewoon chillen?”

Toen Niels (16) na een sportkeuring hoorde dat hij eiwit in zijn urine had, schrok hij zich rot. “Moet ik op een zoutarm dieet? Krijg ik pillen?” Zijn huisarts grinnikte. “Nee joh, je hoeft helemaal niets te doen.” En dat is precies de crux van orthostatische proteïnurie: het is geen ziekte, maar een tijdelijk en onschuldig verschijnsel. Je nieren functioneren perfect, ze gedragen zich alleen net wat anders wanneer je rechtop staat. Dus geen medicijnen, geen restricties, geen ingewikkelde behandelingen – gewoon doorgaan met je leven alsof er niks aan de hand is.

Houdingsmanagement: liggen als lifestyle?

Oké, een extreme oplossing zou zijn om gewoon vaker te gaan liggen, maar laten we eerlijk zijn: dat is natuurlijk geen serieus advies. Toch merken sommige mensen dat een korte pauze in een liggende houding hun eiwitverlies direct stopt. Voor wie zich er écht druk over maakt, kan een klein rustmomentje gedurende de dag een ‘quick fix’ zijn, al is het meestal niet eens nodig.

Voeding en hydratatie: kan het helpen?

Ofschoon orthostatische proteïnurie geen dieet vereist, kan het geen kwaad om goed gehydrateerd te blijven. Genoeg water drinken helpt de nieren soepel te laten werken en minimaliseert onnodige schommelingen in urineconcentratie. Sommige onderzoeken suggereren dat een iets hogere zoutinname de nierdoorbloeding kan stabiliseren, maar dat is verre van een standaardbehandeling.

Prognose: geen zorgen, het verdwijnt vaak vanzelf

Toen Fleur (17) hoorde dat ze orthostatische proteïnurie had, dacht ze meteen: “Heb ik dit nu voor altijd?” Gelukkig niet! Bij de meeste mensen verdwijnt het vanzelf binnen een paar jaar. Onderzoek laat zien dat meer dan 90% van de tieners met orthostatische proteïnurie er rond hun 30ste helemaal vanaf is. En de rest? Die kan er prima mee leven, want het heeft nul invloed op de nierfunctie. Dit is geen sluimerende ziekte die later opeens toeslaat. Nee, het is gewoon een tijdelijke, onschuldige eigenaardigheid van de nieren die vanzelf uitdooft. Geen pillen, geen operaties, geen levenslange controle – gewoon een beetje geduld.

Complicaties: nee, gewoon niet

Complicaties? Die zijn er simpelweg niet. Orthostatische proteïnurie leidt niet tot nierschade, niet tot nierfalen, en niet tot andere medische ellende. Zelfs mensen die dit jarenlang hebben, ondervinden geen problemen. In zeldzame gevallen – en dan bedoelen we écht zeldzaam – kan langdurige proteïnurie een signaal zijn van een ander nierprobleem. Maar dan zou je het ook in de ochtendurine moeten vinden, en dat is bij orthostatische proteïnurie nu juist niet het geval. Dus nee, je hoeft niet bang te zijn dat je over tien jaar plotseling met dialyse zit.

Preventie: kun je er iets aan doen?

Eerlijk? Neen. Orthostatische proteïnurie is geen aandoening die je kunt voorkomen, want het is geen ziekte. Maar als je tóch graag een “doe-iets-gevoel” wilt hebben, kun je een paar dingen proberen:

• Blijf gehydrateerd. Een goede vochtbalans helpt je nieren soepel te werken.
• Vermijd extreme inspanning voor een urinetest. Sporten kan tijdelijk eiwit in de urine veroorzaken, waardoor je onnodig schrikt van een testuitslag.
• Stress minder. Oké, makkelijker gezegd dan gedaan, maar chronische stress kan sommige lichaamsprocessen (inclusief nierfunctie) beïnvloeden.

Reacties en ervaringen

Hieronder kun je reageren op dit artikel. Je kunt bijvoorbeeld je ervaringen delen over orthostatische proteïnurie, of tips geven. Wij stellen reacties zeer op prijs. Reacties worden niet automatisch (direct) gepubliceerd. Dit gebeurt nadat ze door de redactie gelezen zijn. Dit om ‘spam’ of anderszins ongewenste c.q. ongepaste reacties eruit te filteren. Daar kunnen soms enige uren overheen gaan.