Balantidiasis: symptomen, oorzaak en behandeling

Last Updated on 30 augustus 2025 by M.G. Sulman

Balantidiasis is een zeldzame darminfectie veroorzaakt door Balantidium coli, een eencellige parasiet (ciliëte protozoön) die vaak varkens infecteert en af en toe ook mensen kan infecteren. Sommige geïnfecteerde mensen kunnen geen symptomen hebben of slechts milde diarree en buikklachten ervaren, maar anderen kunnen ernstigere symptomen krijgen die lijken op een acute ontsteking van de darmen. De symptomen van balantidiasis zijn vergelijkbaar met die van andere infecties die ontsteking van de darmen veroorzaken, zoals amoebische dysenterie.

Casus: Balantidiasis – een vergeten parasiet

Presentatie van de patiënt

Een 42-jarige landarbeider meldt zich met klachten van hevige, waterige diarree, afgewisseld met slijm en bloed. Hij oogt vermoeid, vermagerd en heeft al weken last van buikpijn die vooral in de onderbuik zeurt. Koortsige periodes en een algeheel gevoel van zwakte maken dat hij zijn werk nauwelijks meer kan doen.

Anamnese en context

Bij navraag blijkt de man op een erf te wonen met varkens, waarbij mestcontact vrijwel dagelijks voorkomt. Hij eet zijn groenten direct uit de tuin, meestal zonder grondig te wassen. Handhygiëne is beperkt: stromend water is er, maar zeep gebruikt hij zelden. De omstandigheden zijn dus bij uitstek gunstig voor een besmetting.

Onderzoek en diagnostiek

Lichamelijk onderzoek laat een bleke, verzwakte man zien met een pijnlijke onderbuik. Laboratoriumwaarden wijzen op een lichte bloedarmoede en verhoogde ontstekingsparameters. Het ontlastingsonderzoek geeft uitsluitsel: grote trilhaardragende protozoën, Balantidium coli, worden onder de microscoop zichtbaar. Een diagnose die in West-Europa zelden nog gesteld wordt, maar hier onmiskenbaar.

Behandeling en beloop

De patiënt krijgt een kuur met tetracycline voorgeschreven. Binnen enkele dagen kalmeert de diarree, de koorts verdwijnt en de eetlust keert terug. Naast de medicamenteuze behandeling krijgt hij dringend advies over betere hygiëne: handen wassen met zeep, groenten spoelen voor consumptie en het zorgvuldig omgaan met dierlijke mest.

Reflectie

Balantidiasis is een aandoening die wij hier haast vergeten zijn, maar in rurale gebieden waar mens en varken dicht bij elkaar leven, blijft ze actueel. Deze casus laat zien hoe een ogenschijnlijk banale diarree soms een heel andere oorsprong heeft. Preventie ligt vaak niet in dure medicijnen, maar in eenvoudige zaken: schoon water, zeep, en het besef dat een parasiet zich juist in het alledaagse nestelt.

Wat is balantidiasis?

Balantidiasis, ook bekend als balantidiose of ciliaire dysenterie, is een zeldzame darminfectie. Het wordt veroorzaakt door de parasiet Balantidium coli. Deze lastpak nestelt zich in de darmen en veroorzaakt complicaties die leiden tot balantidiasis.  Meestal vertonen mensen met de infectie helemaal geen symptomen. Sommigen kunnen milde symptomen ervaren zoals diarree en buikpijn.

Symptomen van balantidiasis

Mogelijke symptomen van balantidiasis zijn:

• Diarree
• Buikpijn of ongemak
• Koorts
• Misselijkheid
• Braken
• Gewichtsverlies

Verder kunnen er ook enkele meer ernstige symptomen en complicaties optreden bij een gevorderde of onbehandelde balantidiasis-infectie, waaronder:

• Dehydratatie (uitdroging) als gevolg van aanhoudende diarree en braken
• Bloederige diarree
• Verlies van eetlust
• Algehele zwakte en vermoeidheid
• Mogelijke verspreiding van de infectie naar andere delen van het lichaam (in ernstige gevallen)

Sommige geïnfecteerde ervaren helemaal geen symptomen.

Oorzaak en overdracht van balantidiasis

De aanstichter van balantidiasis is het merkwaardige micro-organisme Balantidium coli – een eencellige parasiet die zich voortbeweegt met een krans van trilharen. Onder de protozoën is dit de grootste soort die de mens kan infecteren. Zijn natuurlijke thuis vindt hij in de darm van het varken, dat fungeert als reservoir. Daar gedijt hij probleemloos, zonder het dier al te veel schade toe te brengen. Pas wanneer de parasiet zijn weg vindt naar de mens, openbaart zich de ziekte.

Hoe vindt de besmetting plaats?

De overdracht gaat langs de oeroude weg van de fecaal-orale route – met andere woorden: via besmetting van mond tot darm. Het mechanisme verloopt als volgt:

• In de darm van het varken vormt de parasiet cysten, een soort beschermende kapsels. Deze cysten verlaten het dier met de mest.

• In de buitenwereld zijn ze taai: ze kunnen dagen, soms zelfs weken, overleven in vochtige aarde, mesthopen of stilstaand water.

• Wordt groente uit een besmette moestuin geoogst zonder goed te wassen, of drinkt iemand water uit een vervuilde bron, dan glippen deze cysten het menselijk lichaam binnen.

• In de darm ontpoppen ze zich tot de actieve, beweeglijke vorm: de trophozoïet, die zich vastzet in het slijmvlies van de dikke darm en daar schade aanricht.

Risicofactoren en omstandigheden

Niet iedereen loopt hetzelfde risico. Balantidiasis floreert vooral in rurale gebieden, waar mens en dier dicht op elkaar leven. Enkele typische omstandigheden zijn:

• Varkenshouderij in de nabijheid van woningen – mest wordt niet of nauwelijks afgevoerd en kan gemakkelijk in contact komen met voedsel of drinkwater.

• Gebrekkige hygiëne – handen wassen zonder zeep of het ontbreken van degelijke sanitaire voorzieningen.

• Voeding – het eten van rauwe, ongewassen groenten uit de moestuin of het drinken van water uit onbehandelde bronnen.

• Algemene gezondheidstoestand – mensen met een verzwakte afweer lopen meer kans om ziek te worden nadat zij besmet zijn geraakt.

Een sluipende parasiet

Het beeld is duidelijk: balantidiasis is geen “tropisch avontuur”, maar een ziekte die zich juist nestelt in het alledaagse en het onachtzame. Een slokje water uit de verkeerde bron, een stukje sla zonder spoeling, een hand die na het mesten niet gewassen werd – het zijn de kleine dingen waardoor deze oude parasiet de mens vindt.

Onderzoek en diagnose

Vraaggesprek met de arts en vervolgonderzoek

Het vaststellen van balantidiasis is vaak geen sinecure, omdat de symptomen kunnen variëren. De diagnose kan overwogen worden als een patiënt diarree heeft en recent in contact is geweest met varkens (de belangrijkste bron van besmetting), geïnfecteerde personen, of anale seks heeft gehad.

De diagnose kan worden bevestigd door onderzoek van ontlastingsmonsters onder een microscoop om de parasiet te vinden, of door een kijkonderzoek van de dikke darm (colonoscopie of sigmoidoscopie) om een weefselmonster te nemen waarin de parasiet kan worden gedetecteerd.

Differentiaaldiagnose

De differentiaaldiagnose heeft betrekking op het uitsluiten van andere oorzaken van symptomen die lijken op die van balantidiasis, zoals:

Amoebische dysenterie

Een andere darminfectie die wordt veroorzaakt door de parasiet Entamoeba histolytica. Deze infectie geeft vergelijkbare symptomen van diarree en buikpijn.

Andere darminfecties

Er zijn verschillende andere darminfecties, zoals bacteriële of virale gastro-enteritis (buikgriep), die diarree en maagklachten kunnen veroorzaken.

Prikkelbaredarmsyndroom (PDS)

Prikkelbaredarmsyndroom is een chronische aandoening van de darmen die symptomen van buikpijn, diarree of obstipatie kan veroorzaken en niet door een infectie wordt veroorzaakt.

Voedselvergiftiging

Het eten van bedorven voedsel kan leiden tot diarree en misselijkheid.

Behandeling van balantidiasis

Eerste uitgangspunt: gericht de parasiet bestrijden

Zodra de diagnose balantidiasis gesteld is, staat één zaak voorop: de parasiet Balantidium coli moet doelgericht worden uitgeroeid. In tegenstelling tot veel andere darminfecties, die vanzelf kunnen uitdoven, vereist balantidiasis bijna altijd medicamenteuze behandeling. Onbehandeld kan de infectie immers leiden tot hardnekkige diarree, gewichtsverlies en in ernstige gevallen zelfs darmzweren of perforatie.

Middelen van eerste keus

Het klassieke middel bij uitstek is tetracycline. Dit antibioticum heeft een krachtige werking tegen de trophozoïet-vorm van de parasiet. De gangbare kuur duurt ongeveer 10 dagen, met een dosering die zorgvuldig moet worden afgestemd op leeftijd, gewicht en nierfunctie.

Wanneer tetracycline niet kan worden gebruikt (bijvoorbeeld bij zwangerschap of kinderen onder de 8 jaar), zijn er alternatieve opties:

• Metronidazol – een breedspectrum antiprotozoair middel, dat ook effectief is tegen balantidiasis. Het heeft als voordeel dat het wereldwijd beschikbaar en betaalbaar is.

• Iodoquinol – minder vaak gebruikt, maar kan ingezet worden bij patiënten die tetracycline niet verdragen.

Een zorgvuldige keuze is essentieel: de arts weegt niet alleen effectiviteit, maar ook bijwerkingen en interacties met andere geneesmiddelen mee.

Ondersteunende zorg

Naast de antiparasitaire kuur is ondersteunende therapie van groot belang:

• Rehydratatie: langdurige diarree veroorzaakt verlies van vocht en elektrolyten. Orale rehydratatie-oplossingen of intraveneuze infusen zijn vaak nodig om uitdroging te voorkomen.

• Voeding: het darmslijmvlies is geïrriteerd, waardoor licht verteerbare maaltijden en voldoende energie cruciaal zijn. Soms wordt tijdelijk een vezelarm dieet geadviseerd.

• Behandeling van complicaties: bij ernstige colitis of zweren kan aanvullende medicatie (pijnstilling, ontstekingsremmers) of zelfs ziekenhuisopname nodig zijn.

Hygiëne en preventieve maatregelen tijdens behandeling

Een belangrijk, maar vaak vergeten element: ook tijdens en na de kuur blijft de kans op herbesmetting aanwezig. Daarom is hygiëne onderdeel van de therapie:

• Handen wassen met zeep, vooral na contact met dieren of mest.

• Groenten grondig wassen of koken voor consumptie.

• Drinkwater uitsluitend gebruiken uit veilige, gecontroleerde bronnen.

• Waar mogelijk: betere sanitaire voorzieningen (latrines, gescheiden opslag van mest).

Voorbeeld uit de praktijk

Onze casuspatiënt kreeg een tetracyclinekuur, aangevuld met vochttoediening en voedingsadvies. Binnen enkele dagen verdwenen de ergste klachten. Toch benadrukte de arts dat genezing niet alleen in pillen zit, maar ook in het doorbreken van de kringloop van besmetting. Zonder verbeterde hygiëne in huis en op het erf zou de kans groot zijn dat hij opnieuw besmet raakte.

Reflectie

De behandeling van balantidiasis is dus geen louter farmaceutische aangelegenheid. Het is een samenspel van medicatie, zorg voor het lichaam én aandacht voor leefomstandigheden. Het laat zien hoe nauw verweven ziekte en omgeving zijn: de pil doodt de parasiet, maar alleen zeep en schoon water kunnen de cyclus definitief doorbreken.

Preventie

Om balantidiasis te voorkomen, zijn de volgende maatregelen van belang:

• Goede hygiënepraktijken, zoals regelmatig handen wassen met zeep en water, vooral na contact met varkens of hun omgeving.
• Voorkom het drinken van ongefilterd of niet-gekookt water uit mogelijk vervuilde bronnen.
• Zorg voor een goede voedselhygiëne door voedsel grondig te koken en vermijd rauw of onvoldoende verhit varkensvlees.
• Beperk direct contact met varkens, vooral als ze symptomen van ziekte vertonen.

Lees verder

Wie meer wil weten over aandoeningen die de buik en darmen treffen, vindt een schat aan informatie elders op de site. Zo geeft Alle aandoeningen met een B een handig overzicht van medische ziekten die met deze letter beginnen, terwijl de Darm-hersen-as: de geheime snelweg tussen buik en brein laat zien hoe nauw jouw buikgevoel verbonden is met je emoties en stemming. Specifieke infecties komen ook aan bod, zoals in Yersiniose: de vergeten boosdoener achter buikpijn en diarree, waar een sluipende bacterie de oorzaak blijkt van aanhoudende klachten. Ernstiger complicaties worden belicht in Pyleflebitis (ontsteking van de poortader): symptomen en behandeling, een aandoening die het leven letterlijk bedreigen kan. En wie simpelweg een raar gevoel onder de linker rib ervaart, krijgt inzicht in mogelijke oorzaken – van onschuldige spierpijn tot signalen die meer aandacht verdienen. Zo vormt dit artikel slechts één schakeltje in een bredere reeks die buik, brein en bloedvaten met elkaar verbindt.

Let op: Deze tekst is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en vervangt geen professioneel medisch advies. Raadpleeg bij gezondheidsklachten altijd een arts.

Geraadpleegde bronnen

• Centers for Disease Control and Prevention. (2024, September 4). Clinical Treatment of Balantidium coli infection. CDC. Link
  → Officiële behandelrichtlijn: tetracycline (10 dagen), metronidazol en iodoquinol als alternatieven.

• Centers for Disease Control and Prevention. (2024, May 15). About Balantidium coli infection. CDC. Link
  → Basisinformatie over de parasiet, besmettingsweg en preventie.

• Schuster, F. L., & Ramirez-Avila, L. (2008). Current world status of Balantidium coli. Clinical Microbiology Reviews, 21(4), 626–638. Link
  → Overzichtsartikel dat de wereldwijde situatie en behandelingsopties samenvat.

• American Public Health Association. (z.j.). Balantidiasis – Control of Communicable Diseases Manual. APHA. Link
  → Praktische richtlijn voor behandeling en preventie, met nadruk op hygiëne en contactonderzoek.

• National Organization for Rare Disorders (NORD). (2009). Balantidiasis – Symptoms, Causes, Treatment. NORD. Link
  → Patiëntgerichte uitleg over symptomen en behandelopties.

• American Academy of Pediatrics. (z.j.). Balantidium coli Infections (Balantidiasis). Red Book Online. Link
  → Kinderinfectieziekten-handboek, met bevestiging van tetracycline en metronidazol als voorkeursmiddelen.

• EBSCO Research Starters. (z.j.). Balantidiasis. EBSCO. Link
  → Beknopte uitleg over symptomen, behandeling en ondersteunende zorg.

• Wikipedia. (2025). Balantidiasis. Wikipedia. Link
  → Overzichtspagina met dosisrichtlijnen voor tetracycline, metronidazol en iodoquinol.

Reacties en ervaringen

Hieronder kun je reageren op dit artikel. Je kunt bijvoorbeeld je ervaringen delen over balantidiasis, of tips geven. Wij stellen reacties zeer op prijs. Reacties worden niet automatisch (direct) gepubliceerd. Dit gebeurt nadat ze door de redactie gelezen zijn. Dit om ‘spam’ of anderszins ongewenste c.q. ongepaste reacties eruit te filteren. Daar kunnen soms enige uren overheen gaan.